1️⃣ Zeugma Örenyeri
Neresi?
- Fırat Nehri kıyısında, bugünkü Gaziantep’in Nizip ilçesi sınırlarında antik bir kent.
- MÖ 300 civarında, Büyük İskender’in komutanı Seleukos Nikator tarafından kuruluyor; adı önce Seleukeia iken, Fırat üzerindeki köprü nedeniyle Yunanca “köprü, geçit” anlamındaki Zeugma adını alıyor.
- Kommagene Krallığı döneminde Roma’nın doğu sınırında çok önemli bir ticaret ve askerî geçiş noktası.
- Bugün alanın bir kısmı Birecik Barajı nedeniyle su altında; kazılarla kurtarılan mozaiklerin büyük bölümü Gaziantep’teki müzeye taşındı.
Vurgulanabilecek noktalar:
- İpek Yolu üzerinde kritik bir köprü kent; Fırat geçidi sayesinde hem ticaret hem de lejyonların geçişi burada yoğunlaşıyor.
- Kentteki zengin villalar, toprak sahipleri ve subayların yaşadığı Roma villaları; zeminleri mitolojik sahnelerle süslü mozaiklerle kaplı.
- Ani baskınlar, Sasani saldırıları ve depremler; ardından da baraj gölü nedeniyle kentin büyük kısmı yok oluyor – bu da “kurtarma kazıları” ve mozaiklerin hikâyesini doğuruyor.
2️⃣ Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesi
Genel bilgi
- 2011’de açılıyor; bugün dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri (yaklaşık 1700–2500 m² mozaik sergileniyor, kaynaklara göre rakam değişiyor).
- Koleksiyonun ağırlığı, Zeugma antik kenti’nden gelen Roma ve Geç Antik Çağ mozaikleri.
- En bilinen eser: “Çingene Kızı” (Gypsy Girl) mozaiği; aslında Dionysos’un maenadlarından biri olduğu düşünülüyor, ama bakışları nedeniyle bu isimle ünlenmiş.
Sergi temaları
- Mitolojik sahneler: Poseidon ve Okeanos, Dionysos’un zaferi, Europa’nın kaçırılması gibi efsaneler.
- Günlük yaşam sahneleri: Üzüm sıkımı, av sahneleri, masklar, geometrik bordürler.
- Zeugma villalarının planlarını gösteren maketler ve dijital canlandırmalar; baraj öncesi ve sonrası kentin durumunu anlatan panolar.
3️⃣ Gaziantep Arkeoloji Müzesi
Genel profil
- 2005’te bugünkü hâline kavuşan, bölgenin kapsamlı bir arkeoloji müzesi.
- En eski jeolojik buluntulardan başlayıp Paleolitik, Neolitik, Kalkolitik, Tunç Çağı, Hitit, Pers, Hellenistik, Kommagene, Roma, Bizans, İslami ve Osmanlı dönemlerine kadar uzanan bir kronoloji sunuyor.
Öne çıkan eser türleri
- Paleolitik ve Neolitik taş aletler, heykelcikler, fosiller, bir Maraş mamutu iskeleti.
- Bölgedeki höyük ve nekropollerden gelen mezar buluntuları, takılar, silahlar.
- Hitit ve Kommagene stelleri, kabartmalar, küçük buluntular; Roma dönemi heykelleri ve cam eserler.
- Bahçede: Zeugma ve çevreden getirilen pagan ve Hristiyan mezar taşları, yazıtlar, heykeller.
4️⃣ Tarihi Çarşılar ve Bey Mahallesi
Tarihi çarşı dokusu
- Bakırcılar Çarşısı, Almacı Pazarı, Zincirli Bedesten, Elmacı Pazarı vb. birlikte düşünülmeli; Osmanlı’dan günümüze el sanatları, baharat ve gıda ticaretinin kalbi.
- Özellikle bakırcılık, sedefkârlık, yemenici esnafları Gaziantep’in somut olmayan kültürel mirasını temsil ediyor (UNESCO’nun gastronomi alanındaki “Yaratıcı Şehir” unvanı ile de birleşiyor ama bu tura gastronomi apayrı bir tema olabilir).
Bey Mahallesi
- Gaziantep’in en eski yerleşimlerinden; taş konaklar, dar sokaklar, avlulu evler ile kentin sivil mimarisini sergiliyor.
- Tarih boyunca Ermeniler, Türkler, Yahudiler, Süryaniler gibi farklı toplulukların birlikte yaşadığı çok kültürlü bir mahalle.
- 2000’ler sonrası sokak sağlıklaştırma projeleriyle birçok konak butik otel, kafe, müze olarak yeniden işlevlendirilmiş.
5️⃣ Kale ve Çevresi (Gaziantep Kalesi)
Kısaca tarih
- Tepe, ilk kez Hititler döneminde gözetleme noktası olarak kullanılıyor; asıl surlu kale yapısı ise Roma döneminde (MS 2–3. yy) şekilleniyor.
- Bugünkü hâlini büyük ölçüde Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde (MS 527–565) alıyor; surlar ve burçlar bu dönemde güçlendiriliyor.
- Emeviler, Abbasiler, Selçuklular, Memlükler ve Osmanlılar tarafından onarımlar görüyor.
- Kurtuluş Savaşı’nda Antep’in Fransız işgaline direnişini simgelediği için kale, bugün “Gaziantep Savunması ve Kahramanlık Panoraması Müzesi” olarak işlev görüyor; içeride savunma hikâyesini anlatan panolar ve canlandırmalar var.
- 6 Şubat 2023 depremlerinde ciddi hasar aldı; 2023–2024 arasında restorasyon çalışmaları yürütüldü.
Çevre dokusu
- Kale eteklerinde tarihi evler, hanlar, sokak arası çarşılar ve bazı müzeler kümelenmiş durumda; bu nedenle “kale ve çevresi” turistik rotanın doğal merkezi konumunda.
Özel not: “Çingene Kızı”nın hikâyesi:
👁🗨 1. Mozaiğin Kendisi
- Yaklaşık 2000 yıllık, Roma dönemine ait bir villa mozaiğinin parçası.
- Büyük ihtimalle villanın yemek odasının (triklinion) zemininde, köşede yer alan bir figür paneli.
- Kim olduğu tam kesin değil; bazı araştırmacılar Dionysos alayından bir maenad veya mitolojik bir figür olabileceğini söylüyor. Ama halk arasında yüz ifadesi ve saçlarından dolayı “Çingene Kızı” adı yerleşmiş durumda.
⛏️ 2. Bulunuşu – Sadece Yüzü Kalıyor
- 1990’ların sonunda, Zeugma kazıları sırasında bulunuyor.
- Kaçak kazıcılar, villadaki büyük sahne mozaiğinin kenar panellerini yıllar önce sökmüş; ama Çingene Kızı’nın olduğu parça, üstüne devrilmiş bir sütun altında kaldığı için fark edilmiyor.
- Bu yüzden mozaiğin sadece orta kısmı (yüz, saç, biraz omuz) yerinde kalıyor; geri kalan paneller çoktan yurt dışına kaçırılmış.
✈️ 3. Parçaların Amerika’ya Gidişi
- 1960’larda kaçakçılar tarafından yurtdışına çıkarılan 12 parça, 1965’te Ohio’daki Bowling Green State University tarafından bir galeriden satın alınıyor.
- Bu paneller, üniversitenin Wolfe Center for the Arts binasında, yerde cam altına gömülü dekoratif mozaikler gibi sergileniyor.
🔍 4. “Bu parçalar Zeugma’dan” denildiği an
- 2000’lerde, Çingene Kızı ünlenince bazı araştırmacılar ve Türk tarafı, Ohio’daki mozaiklerin fotoğraflarını inceliyor.
- Desen, taş rengi, stil ve eksik panellerin ölçüleri Zeugma’daki boşluklarla birebir örtüşünce, bu parçaların aslında Çingene Kızı’nın çevresindeki sahneden koparılmış olduğu anlaşılıyor.
🤝 5. Geri Dönüş Mücadelesi
- Türkiye, 2012’de resmen iade talebinde bulunuyor.
- Üniversite başta “satın aldık, siz geri satın alın” diyor; Ankara “satın aldığınız kaçak mal” diyerek bunu reddediyor.
- Yaklaşık 5–6 yıl süren müzakere sonunda anlaşma sağlanıyor:
- Türkiye, üniversiteye birebir replika mozaik panelleri gönderecek,
- Ohio’daki 12 özgün parça ise Gaziantep’e iade edilecek.
🎉 6. 2018’te “Eve Dönüş”
- Parçalar 2018’de Türkiye’ye geliyor; Türk Hava Yolları uçağıyla İstanbul’a, oradan da Gaziantep’e taşınıyor.
- Zeugma Mozaik Müzesi’nde önce özel bir salonda “geri dönüş sergisi” yapılıyor; sonra asıl panoyla yan yana yerleştiriliyor.
- Açılışta bir arpa sanatçısı için özel bestelenmiş bir “dönüş” parçası çalınıyor; Kültür Bakanı ve Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanı bunu “kızın ailesine kavuşması” diye anlatıyor.
