Tarih öncesi Anadolu’da Paleolitik ve Neolitik Dönem -1

🧭 1) Büyük çerçeve: İklim ve “kırılma”

Holosen’le (buzul çağının bitimi ve ısınma) birlikte çevre koşulları değişir; bu değişim avcı-toplayıcı toplulukları zamanla üretici konuma taşır ve yıl boyu iskân edilen ilk sürekli yerleşmelerin kurulmasına zemin hazırlar.
Bu süreç; milyonlarca yıl görece yavaş ilerleyen değişime kıyasla çok hızlı olduğu için “Neolitik Devrim” diye anılır.
Coğrafi çerçeve olarak H.J. Breasted’ın adlandırdığı “Bereketli Hilal” (Doğu Akdeniz kıyıları → Kuzey Suriye → Güneydoğu Anadolu → Zagroslar → Basra Körfezi) üretime geçişte ana sahadır.

Homo erectus Afrika’da ~1,9 milyon yıl öncesinden itibaren bilinir; ~1 milyon yıl civarında Asya’ya ulaşır.
Bu türün 850 cm³ üzeri beyin kapasitesi ve uzun mesafe yürümeye uygun “mükemmel iki ayaklı” (biped) yapısı vurgulanır.

Neandertallerin ölü gömme gibi uygulamalarından hareketle soyut düşünce ve muhtemel öte dünya inancı ile bağlantılı ilk dinsel pratiklere sahip oldukları ifade edilir.
Anadolu’da bilinen tek Neandertal fosili: Karain Mağarası (Antalya)’nda bulunan alt çene kemiği.

Metin, modern insanın ilk olarak Üst Paleolitik’te değil, Orta Paleolitik’te Doğu Akdeniz çevresinde var olduğuna ilişkin araştırmaları aktarır; Neandertallerle uzun süre aynı bölgeyi paylaşmış olabileceği belirtilir.

Üst Paleolitik, yaklaşık 60 bin yıl önce başlar; modern insanın hızla geniş coğrafyalara yayıldığı süreçtir.

Metinde örneklenen başlıca merkezler:

Antalya: Karain, Öküzini, Beldibi, Belbaşı, Kumbucağı
Gaziantep: Şarklı Mağara
Burdur: Baradız
Konya: Derviş’in Hanı
Şanlıurfa (Bozova): Söğüt Tarlası, Biris Mezarlığı
Marmara: Ağaçlı, Büyük/Küçük Çekmece yöresi

Ayrıca İstanbul’da Yarımburgaz Mağarası kazısı görsel örnek olarak verilir.

“Mikrolit” (küçük taş aletler) kavramı özellikle Mezolitik/Epipaleolitik bağlamında öne çıkar.

Anadolu’da Neolitik süreç ~4000 yılı aşan uzun bir bütündür.
Kronoloji, seramiğin “zaman göstergesi” olarak kullanılmasıyla iki ana gruba ayrılır:
1. Çanak Çömleksiz Neolitik
2. Çanak Çömlekli (Seramikli) Neolitik
Çanak çömleksiz evre kendi içinde:
- ÇÇNA (PPNA)
- ÇÇNB (PPNB) şeklinde iki aşamalı ele alınır.
Orta ve Batı Anadolu için not: ÇÇNA bulguları yok/çok sınırlı olduğu için bu evre çoğu zaman “Akeramik Neolitik” olarak anılır ve ÇÇNB ile çağdaş bir süreç gibi değerlendirilir.
Yaklaşık MÖ 7000’den sonra çanak çömlek kullanımıyla dönem Çanak Çömlekli / Seramik Neolitik adını alır.
Seramiğin altı çizilen özelliği: kültürel devrimi “yaratan” şey olmaktan çok zamansal belirteç olmasıdır.
Seramik Neolitik yaklaşık MÖ 6. binin ikinci yarısına kadar sürer; Erken Neolitik ve Geç Neolitik diye iki evrede incelenebilir.

Gordon Childe: “Neolitik Devrim” kavramsallaştırmasıyla anılır.
Robert J. Braidwood: Neolitik araştırmalarının klasik isimlerinden biri olarak verilir.
H.J. Breasted: “Bereketli Hilal” terimini kullanan tarihçi olarak geçer.
Okuma parçasında: Nilgün Özbaşaran Dede (yazı) ve ayrıca Jared Diamond’ın “buz devri bitimi + tarım ekonomisi” vurgusuna atıf vardır.

Okuma parçası, yerleşikliğin mimariye yansımasını şu akışla verir:

yuvarlak kulübeler → dörtgen/dikdörtgen evler → yerleşik yaşamın kalıcılaşması.
Ayrıca soru bankası bölümünde, dörtgen planlı ve çok mekânlı konutların ortaya çıkışı için doğru evre olarak ÇÇNB (PPNB) işaretlenir.

Göbekli Tepe, Şanlıurfa’nın 15 km kuzeydoğusunda; yaklaşık 300 m çapında ve 15 m yüksekliğinde, uzaktan fark edilen bir tepe yerleşmesi olarak betimlenir.
Kazılarda 3 tabaka tespit edildiği aktarılır:
- I. tabaka: yüzey dolgusu
- Hemen altında ÇÇNB (PPNB) – IIA tabakası: dikme taşlı dörtgen yapılar; Nevali Çori tapınak yapısıyla benzerlik kurulur.
- IIB tabakası: ÇÇNA–ÇÇNB arası geçiş özelliği; yuvarlak/oval planlı yapılar.
İki yerleşmede de T biçimli dikmeler, kabartmalar, ayrıca tabanlarda terrazzo benzeri uygulamalar vurgulanır.

Mellaart’ın “tapınak” dediği yapıların geniş dağılımı ve zengin tasvirleri, ritüel/kült faaliyetlerinin yoğunluğunu gösterir.
Çatalhöyük’te konut-kült mekân ayrımı bulanıktır; duvar resimleri, boğa başları, taban altı gömüler gibi ritüel donanımların ev içi yaşamla iç içe geçtiği belirtilir.

İlk örnekleri Nevali Çori ve Çayönü’nde görülen figürinler, yerleşik tarımcı yaşamla değişen sosyal/dinsel inançların sonucunda ortaya çıkan nesnelerdir.

Çanak çömleksiz Neolitik’in başlarından itibaren doğal bakır külçeleri ve malahitin ısıtılıp işlenmesi, pyroteknoloji (ateş teknolojisi) temelinde kritik bir gelişme olarak verilir.
MÖ 9. binde başlayan Çayönü, Nevali Çori ve Aşıklı Höyük’te toplam 49 parça bakır boncuk/kakma bulunur; bunların bazıları sıcakken (tavlanmış) bazıları soğukken çekiçlenmiştir.
Bir diğer ateş teknolojisi: kirecin yakılarak işlenmesi; özellikle Çayönü ve Aşıklı Höyük’te bazı tapınak taban döşemelerinde saptanır.

En eski dönemlerden beri değiş tokuş var; Neolitik’te konu olan mallar çeşitlenir (organikler + kil/tuz/çanak çömlek vb.).
Obsidyen (volkanik cam) kaynakları açısından Anadolu çok zengindir; Neolitik ve daha erken dönemlerden itibaren değişim ağlarının ana hammaddelerindendir.

Holosen ısınması → Neolitik Devrim
H.J. Breasted → Bereketli Hilal
Homo erectus: Afrika ~1,9 milyon, Asya ~1 milyon
Üst Paleolitik başlangıcı: ~60 bin yıl önce
Karain (Antalya): Anadolu’nun tek Neandertal fosili = alt çene
Paleolitik alan ezberi: Karain–Öküzini–Beldibi–Belbaşı… / Şarklı / Yarımburgaz…
Mikrolit → Mezolitik/Epipaleolitik
Neolitik kronoloji: ÇÇNA–ÇÇNB, seramik sonrası MÖ 7000, süreç ~4000+ yıl
MÖ 9. bin: Çayönü–Nevali Çori–Aşıklı Höyük bakır buluntuları (pyroteknoloji)
Göbekli Tepe: 15 km KD, 300 m çap, 15 m yükseklik; IIA (PPNB) dikmeli dörtgen yapılar; IIB yuvarlak/oval (geçiş)
Mellaart & Çatalhöyük: ritüel–gündelik iç içe