Klasik Osmanlı’dan Baroğa, Saraydan Köprüye Uzanan Hat
Bu kategoride aslında tek tek yapı ezberlemiyoruz; Osmanlı zihniyetinin farklı dönemlerde kendini nasıl “yapı”ya dönüştürdüğünü okuyuyoruz:
- Edirne’de klasik çağın zirvesi Selimiye,
- İstanbul’da Osmanlı Baroğu’nun vitrini Nuruosmaniye ve 19. yy saray siyasetiyle Yıldız,
- Doğu’da İshak Paşa Sarayı ve Siirt’te ışıkla yazılmış bir vefa gösterisi olan İsmail Fakirullah Türbesi,
- Trakya’da Uzunköprü, Çanakkale’de Gelibolu Tarihî Alanı…
Hepsi birlikte, “başkent – taşra – cephe hattı”nın mimari haritasını veriyor.
1. Selimiye Camii ve Külliyesi: Sinan’ın Ustalık İmzası 🕌
Edirne’deki Selimiye Camii ve Külliyesi, Mimar Sinan’ın kendi ifadesiyle “ustalık eserim” dediği yapı.
- 1568–1575 arasında, Sultan II. Selim adına inşa edildi.
- Dört ince minaresi (yaklaşık 71 m) ve tek büyük kubbesiyle klasik Osmanlı cami tipinin en rafine örneği kabul ediliyor.
- Yanındaki külliye; iki medrese, arasta (çarşı), avlu ve kütüphane gibi birimlerden oluşan bir sosyal merkez.
2011’de “Selimiye Camii ve Külliyesi” adıyla UNESCO Dünya Miras Listesi’ne alındı; gerekçe, hem Sinan’ın mimari dehasını hem de İslam mimarisinin doruk noktalarından birini temsil etmesi.
Buradan çıkarılacak çalışma notu:
Selimiye = Edirne + Sinan’ın ustalık eseri + 16. yy klasik üslup + UNESCO (2011).
2. Osmanlı Baroğu’nun Vitrini: Nuruosmaniye Camii 🌙
Klasik üslubun doruğu Selimiye ise, 18. yüzyılda başlayan yeni zevkin vitrini Nuruosmaniye:
- İstanbul Çemberlitaş/Fatih’te, Kapalıçarşı’nın hemen yanında.
- 1748’de başlanan yapı, 1755’te tamamlanıyor. Mimarı Simeon (Simon) Kalfa; gayrimüslim bir Rum mimar.
- Üslup olarak ilk büyük “Osmanlı Baroğu” örneği sayılıyor; cepheler, pencere formları, bezemeler barok ve rokoko etkileri taşıyor.
- Avlusu klasik kare yerine at nalı (U) formunda, bu da onu önceki selatin camilerden ayırıyor.
2016’da UNESCO Geçici Listesi’ne “Nuruosmaniye Külliyesi” olarak girdi ve dosyada özellikle “Osmanlı Baroğu’nun en berrak örneği” olduğu vurgulanıyor.
Çalışma notu:
Nuruosmaniye = 18. yy, Osmanlı Baroğu, mimar Simeon Kalfa, at nalı avlu, 2016 UNESCO Geçici Liste.
3. Yıldız Sarayı: Abdülhamid’in Ormana Çekilen Başkenti 🌳
- yüzyılda, özellikle Sultan II. Abdülhamid döneminde, Osmanlı yönetiminin ağırlık merkezi Boğaz kıyısından tepelere kayar. Bunun simgesi Yıldız Sarayıdır.
- Beşiktaş–Ortaköy hattının yukarısında, koruluklar içinde yer alır.
- Farklı dönemlerde çeşitli köşk ve kasırlarla büyümüş “saraylar bütünü”dür.
- Abdülhamid, yaklaşık 33 yıl boyunca burada ikamet etmiş, Yıldız’ı fiilen devletin yönetim merkezi hâline getirmiştir.
Yıldız Sarayı, güvenlik kaygıları nedeniyle Dolmabahçe’nin “deniz kıyısındaki şeffaf saray” modelinden uzaklaşıp, içe dönük ve korunaklı bir yönetim mekânı sunar.
Bugün Yıldız’ı gezerken:
- Köşkler, tiyatro, saat kulesi, çini imalathanesi, bahçeler…
-
- yy Osmanlı mimarisinin eklektik (karışık üsluplu) karakterini çok net görürsün.
Çalışma notu:
Yıldız Sarayı = Abdülhamid’in 33 yıllık ikametgâhı + 19. yy eklektik saray kompleksi + “orman içi” güvenlikli başkent.
4. Doğu Ucunda Bir Saray: İshak Paşa Sarayı 🏔
Ağrı/Doğubayazıt yakınındaki İshak Paşa Sarayı, Osmanlı’nın doğu ucunda, İran sınırına yakın bir noktada, dağ yamacında kurulmuş anıtsal bir saray–kale–idare yapısıdır.
- İnşası 17. yy sonu–18. yy başına uzanır; Çıldır/Çolak Abdi Paşa ve oğlu İshak Paşa ile ilişkilendirilir.
- Saray yaklaşık 115 x 50 m boyutlarındadır; iki avlu, divanhane, harem, cami, zindan ve hizmet mekânlarından oluşur.
- Tamamı kesme taşla inşa edilmiş; yerel taşlarla, kızıl ve açık renkli mermer dokunuşları bir arada kullanılır.
- Bir anlatıya göre, sarayın mimar ve ustaları Ahıska’dan gelen taş ustalarıdır; bu da yapının Doğu Anadolu–Kafkas hattındaki ustalık gelenekleriyle bağını gösterir.
2000’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır.
Buradaki kritik nokta:
İshak Paşa Sarayı = Doğubayazıt, kesme taş saray, 18. yy, Doğu’daki en anıtsal Osmanlı yapılarından biri, UNESCO Geçici Liste (2000).
5. Işıkla Yazılmış Bir Vefa: İsmail Fakirullah Türbesi 💫
Siirt/Tillo’daki İsmail Fakirullah Türbesi, mimarisinden çok, içindeki ışık düzeneği ile ünlü.
- Türbe, 18. yüzyılda, büyük mutasavvıf İsmail Fakirullah’ın öğrencisi İbrahim Hakkı Erzurumi tarafından yaptırılıyor.
- İbrahim Hakkı, hocasına vefasını göstermek için bir ışık kırma mekanizması tasarlıyor:
- Yakındaki bir kule ve ara yapı sayesinde, her yıl 21 Mart ve 23 Eylül sabahında, doğan güneşin ilk ışığı yansıtılarak türbedeki sandukanın üzerine düşüyor.
- Işık, birkaç dakika boyunca sandukayı aydınlatıp yavaşça geri çekiliyor.
Bu sistem 1960’lardaki bir restorasyonda bozulmuş, 2011’de yapılan çalışmalarla yeniden işler hâle getirilmiş.
Türbe ve ışık düzeni, 2015’te UNESCO Geçici Listesi’ne alınan dosyanın konusudur.
Çalışma notu:
İsmail Fakirullah Türbesi = Tillo (Siirt) + İbrahim Hakkı’nın ışık hadisesi + 21 Mart & 23 Eylül + UNESCO Geçici Liste (2015).
6. Köprüler ve Cephe Hatları: Uzunköprü ve Çanakkale–Gelibolu 🌉⚓️
Uzunköprü: Ergene Üzerinde Taş Bir Eşik
Edirne ilindeki Uzunköprü, adını doğrudan bu köprüden alan ilçede, Ergene Nehri üzerinde uzanan 15. yy Osmanlı taş köprüsüdür.
- Yapımı II. Murad döneminde, 1420’lerin sonu–1440’ların başı arasında tamamlanıyor.
- İlk hâliyle yaklaşık 1390 m uzunluğunda, 170’in üzerinde kemeri vardı; bugün de 1200 m’den uzun bölümü ayakta ve Türkiye’nin en uzun tarihî taş köprüsü kabul ediliyor.
- Askerî amaçla, özellikle Rumeli seferleri sırasında Ergene taşkınlarını güvenli geçmek için inşa edildi.
UNESCO Geçici Listesi’ne “Uzunköprü Köprüsü” başlığıyla kaydedilmiş durumda.
Çalışma notu:
Uzunköprü = Ergene Nehri, II. Murad dönemi, en uzun tarihî taş köprü, UNESCO Geçici Liste.
Çanakkale–Gelibolu Tarihî Alanı: Savaş Peyzajı
Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı, 1973’te kurulmuş; yaklaşık 33.000 hektarlık bir alanı kapsıyor.
- 1915 Çanakkale Savaşları’nın kara muharebeleri burada yaşandı; siper hatları, mezarlıklar, anıtlar bu bölgede yoğunlaşıyor.
- 2014’te, “Çanakkale (Dardanelles) and Gallipoli Battles’ Historic Sites” başlığıyla UNESCO Geçici Listesi’ne alındı.
Coğrafi olarak:
- Güneyde Ege’ye uzanan,
- Kuzeyde Saros Körfezi’ne bakan bir yarımada;
- Doğusunda Çanakkale Boğazı (Dardanelles), Ege ile Marmara’yı bağlayan stratejik geçit.
Bu alan, bir yandan askerî tarih, diğer yandan peyzaj ve anma kültürü ile çalışılması gereken bir sahne.
Çalışma notu:
Gelibolu Tarihî Alanı = 1973 millî park, 2014 UNESCO Geçici Liste, Çanakkale Kara Muharebeleri’nin sahnesi.
7. Hepsini Birlikte Okumak
Bu kategorinin ana fikrini bir cümlede toplayalım:
- Edirne Selimiye → Klasik çağın doruğu, Sinan’ın ustalık yapısı, merkezî kubbe ideali.
- Nuruosmaniye & Yıldız → 18–19. yy’da üslup değişimi (barok) ve başkentin yönetim tarzının değişmesi.
- İshak Paşa Sarayı & İsmail Fakirullah Türbesi → Doğu ucunda taş saray ve ışıkla yazılmış bir tasavvuf mirası.
- Uzunköprü & Gelibolu → Trakya ve Çanakkale hattında köprüler, boğazlar ve cephe peyzajı.
