Şanlıurfa

Güzergâh: Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi – Haleplibahçe Mozaik Müzesi – Balıklıgöl ve Çevresi – Şanlıurfa Çarşıları – Harran Örenyeri – Hz. Eyyub...

Hazırlayan:
Turgay Yıldız
Ara 20, 2025

Güzergâh: Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi – Haleplibahçe Mozaik Müzesi – Balıklıgöl ve Çevresi – Şanlıurfa Çarşıları – Harran Örenyeri – Hz. Eyyub (A.S.) Sabır Makamı – Göbeklitepe (UNESCO) – Karahantepe – Eyüpnebi Köyü

1️⃣ Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi

Konum: Haleplibahçe Caddesi, Balıklıgöl’ün hemen yakınında, Şanlıurfa merkez.
Açılış: Yeni müze kompleksi 2015’te hizmete girmiştir; kapalı alanı 34.000 m² ile Türkiye’nin en büyük müze komplekslerinden biridir.
Müze türü: Arkeoloji + mozaik + etnografya ağırlıklı karma müzedir.
Kronolojik kapsam:
- Paleolitik, Neolitik, Kalkolitik, Tunç ve Demir Çağları,
- Hitit, Asur, Babil, Hellenistik, Roma–Bizans, İslami ve Osmanlı dönemlerine ait eserler.
Öne çıkan eserler:
- Urfa Adamı (Balıklıgöl Heykeli): Yaklaşık MÖ 9.000 civarına tarihlenen, bilinen en eski “insan boyutunda taş heykel” kabul edilir.
- Göbeklitepe ve Karahantepe’den getirilen dikilitaş/steller, kabartmalar ve canlandırmalar.
- Nevali Çori tapınağının rekonstrüksiyonu, Harran ve çevresinden tabletler, yazıtlar, heykeller.

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Urfa Arkeoloji Müzesi = Göbeklitepe, Karahantepe, Nevali Çori, Harran buluntularının merkez müzesi.
Urfa Adamı = dünyanın en eski insan boyutlu heykellerinden biri.
Müze kompleksi Haleplibahçe’de, Balıklıgöl’e çok yakın.

2️⃣ Haleplibahçe Mozaik Müzesi

Konum: Arkeoloji müzesinin aynı bahçesinde, ayrı bir bina; bilet sistemi ortak.
Özellik:
- Yaklaşık 6.000 m²’lik tek açıklıklı kapalı alana sahip; Türkiye’de kolonsuz geçilen en geniş kapalı yapılardan biri olarak tanımlanır.
- Bulunan Roma villası mozaikleri yerinde (in situ) sergilenmektedir.
En bilinen mozaikler:
- Amazon kadın savaşçı mozaikleri: Mitolojideki kadın Amazon savaşçılarını av sahneleriyle birlikte gösteren, dünyada bilinen tek örnek olduğu vurgulanır.
- Av sahneleri, yaban hayvanları, bitki ve geometrik motifler.

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Haleplibahçe Mozaik Müzesi = Roma villaları, Amazon kadın savaşçı mozaikleri, in situ sergileme.
Şanlıurfa müze kompleksi içinde, arkeoloji + mozaik müzesi yan yana düşünülmelidir.

3️⃣ Balıklıgöl ve Çevresi

Konum: Şanlıurfa kent merkezinin güneybatısında, tarihi sur içi dokusunun içinde.
Yapı: Birbirine yakın iki kutsal havuzdan oluşur:
- Halil-ür Rahman Gölü,
- Aynzeliha Gölü.
Efsane:
- Yahudi–İslam geleneğinde burası, Nemrut’un Hz. İbrahim’i ateşe attığı yer olarak kabul edilir.
- Ateşin suya, odunların da kutsal balıklara dönüştüğüne inanılır.
Kutsallık:
- İçindeki sazan türü balıklar kutsal sayılır, yenmez; balıklara zarar vermek uğursuzluk olarak görülür.
Çevredeki yapılar:
- Halil-ür Rahman Camii, Rızvaniye Camii, medreseler, çınar ağaçları ve park alanları ile bir inanç ve rekreasyon kompleksi oluşturur.

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Balıklıgöl = Hz. İbrahim’in ateşe atıldığına inanılan yer; su + kutsal balıklar efsanesi.
Şanlıurfa’nın en yoğun ziyaret alanlarından ve inanç turizmi merkezlerinden biridir.

4️⃣ Şanlıurfa Çarşıları

Konum: Tarihi hanlar bölgesi, Gümrük Hanı çevresi.
Tarihî dokusu:
- Çarşılar ve bedestenler özellikle 16. yüzyıldan itibaren gelişmiştir.
- Bedesten (Kazaz/Beyazistan) Çarşısı: 1562’de inşa edildiği, 18. yy vakfiyelerinde “Bezzazistan” diye geçtiği belirtilir.
- Gümrük Han, Hanönü Çarşısı, Sipahi Pazarı, Boyahane (boyacılar), Pamukçu (pamukçular) gibi işlevine göre ayrılan çarşı adları günümüze kadar korunmuştur.
Güncel işlev:
- Bakırcılık, kuyumculuk, baharat ve tekstil ürünleri, yöresel kıyafetler, isotu (Urfa biberi) ve hediyelik eşyalar.

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Urfa çarşıları = Gümrük Hanı çevresinde yoğunlaşmış Osmanlı dönemi han–bedesten dokusu.
Bedesten/Bezzazistan, 16. yy; esnaf çarşılarının işlevlerine göre ayrılmış olması (Sipahi, Boyahane, Pamukçu vb.).

5️⃣ Harran Örenyeri

Konum: Şanlıurfa’ya yaklaşık 40 km güneydoğuda, Suriye sınırına yakın bir ova yerleşimi.
Tarihçesi:
- Kuruluşu MÖ 3. binyıla kadar giden çok eski bir Mezopotamya kentidir.
- Asur, Babil, Pers, Hellenistik, Roma–Bizans ve İslam dönemlerinde ticaret, kült ve bilim merkeziolmuştur.
- İslam döneminde burada kurulan medrese/üniversite, kaynaklarda dünyanın ilk İslam üniversitelerinden biri olarak zikredilir.
Örenyeri öğeleri:
- Şehir surları ve kapıları,
- Harran Kalesi,
- Türkiye’de inşa edilmiş ilk camilerden sayılan Harran Ulu Camii kalıntıları,
- Esas dikkat çeken: Kovan (kümbet) biçimli kerpiç “arı kovanı evler” (beehive houses) – kalın duvarları ve kubbe formu sayesinde yaz sıcağında içi serin kalır.

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Harran = Mezopotamya’da çok eski bir ticaret–kült ve eğitim merkezi,
Beehive houses = ısıl konfor sağlayan geleneksel kerpiç mimari,
İlk İslam üniversitelerinden biri, Harran Ulu Camii kalıntıları.

6️⃣ Hz. Eyyub (A.S.) Sabır Makamı

Konum: Şanlıurfa merkezde, Eyyübiye ilçesi sınırlarında bir ziyaretgâh kompleksi.
Anlamı:
- Kur’an’da sabrıyla örnek gösterilen Hz. Eyyub (Ayyub / Job)’un, hastalık ve çilesini çektiğine inanılan mağara ve su kaynağını barındırır.
- Kompleks içinde mescit, türbe, ziyaret alanları ve şifa umularak içilen/sürülen su bulunur.
İnanç turizmi boyutu:
- “Sabır makamı” olarak, ziyaretçilerin şifa ve sabır niyetiyle geldikleri önemli bir kutsal mekândır.

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Hz. Eyyub Sabır Makamı = Hz. Eyyub’un çile çektiği mağara ve şifalı su kaynağı ile ilişkilendirilen ziyaretgâh.
Kabir ile sabır makamının yer olarak farklı olduğuna dair not: Kabri Viranşehir/Eyüpnebi, sabır makamı şehir merkezindedir.

7️⃣ Göbeklitepe (UNESCO)

Konum: Şanlıurfa’ya yaklaşık 15 km uzaklıkta, Örencik köyü yakınlarında; Fırat havzasının kuzeyinde Taş Tepeler bölgesinin en bilinen merkezidir.
Dönem:
- Çanak-çömleksiz Neolitik (Pre-Pottery Neolithic), MÖ 10.–9. binyıllar; yani bugünden yaklaşık 11–12 bin yıl öncesi.
Önem:
- Bilinen en eski anıtsal megalitik tapınak kompleksi kabul edilir; piramitlerden yaklaşık 7.000 yıl, yazıdan 6.000 yıl daha eskidir.
- Tamamen avcı–toplayıcı topluluklarca inşa edilmiştir; bu durum “yerleşik yaşam mı, tapınak mı önce geldi?” tartışmasını değiştirmiştir.
Mimari:
- Yuvarlak/oval planlı anıtsal alanlar; merkezde T biçimli 5–6 m yüksekliğinde kireçtaşı dikilitaşlar,
- Dikilitaşların üzerinde yaban hayvanları (yılan, akrep, tilki, domuz, kuş vb.) ve soyut semboller.
UNESCO:
- 2018’de UNESCO Dünya Miras Listesi’ne alınmıştır (kriterler: i, ii, iv).

👉 Sınav odaklı kavramlar:

Göbeklitepe = dünyanın bilinen en eski anıtsal tapınak kompleksi,
Çanak-çömleksiz Neolitik çağ,
T biçimli dikilitaşlar + yaban hayvanı kabartmaları,
2018, UNESCO Dünya Mirası (kriter i, ii, iv).

8️⃣ Karahantepe Örenyeri

Konum: Şanlıurfa’nın doğusunda; Harran ve Viranşehir ovaları ile Tek Tek Dağları arasında. “Taş Tepeler” kümesinin önemli Neolitik merkezlerinden biridir.
Dönem: Çanak-çömleksiz Neolitik (Göbeklitepe ile aynı genel dönem: MÖ 10.–9. binyıllar).
Önemi:
- T biçimli dikilitaşlar, insan ve hayvan betimli kabartmalar ile Göbeklitepe’ye benzer anıtsal ritüel alanları barındırır.
- Göbeklitepe’nin tekil bir örnek olmadığını, bölgede birden fazla erken kült merkezi bulunduğunu gösteren Taş Tepeler Projesi bağlamında öne çıkar.

👉 Sınav kavramları:

Karahantepe = Göbeklitepe ile çağdaş Taş Tepeler Neolitik merkezi
T biçimli dikilitaşlar, hayvan kabartmaları
Şanlıurfa – Tek Tek Dağları / Harran–Viranşehir hattı

9️⃣ Eyüpnebi Köyü (Hz. Eyyüp, Hz. Rahime)

Konum: Şanlıurfa’nın Viranşehir ilçesine bağlı Eyüpnebi / Eyyüp Nebi Mahallesi.
Kutsal şahsiyetler:
- Hz. Eyyüp Peygamber’in kabri
- Eşi Hz. Rahime Hatun’un türbesi
- Bazı rivayetlerde Hz. Elyasa Peygamber’in kabrinin de aynı alanda olduğu belirtilir.
İnanç turizmi boyutu:
- “Sabır timsali” Hz. Eyyüp’e atfedilen bu türbe alanı; ziyaret, adak ve dua amaçlı yoğun kullanılan, özellikle yerli ziyaretçiler için önemli bir inanç merkezidir.

👉 Sınav kavramları:

Eyüpnebi Köyü = Hz. Eyyüp + Hz. Rahime (ve rivayeten Hz. Elyasa) kabirleri
Şanlıurfa – Viranşehir sınırlarında inanç turizmi merkezi

🔎 “Çekirdek Bilgi Listesi” (Mesleğe Kabul Notu)

Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi:
- Haleplibahçe’de, 2015’te açılan büyük müze kompleksi,
- Urfa Adamı, Göbeklitepe–Karahantepe–Nevali Çori buluntuları.
Haleplibahçe Mozaik Müzesi:
- Roma villası mozaikleri yerinde sergilenir,
- Amazon kadın savaşçı mozaikleri ile tanınır.
Balıklıgöl:
- Halil-ür Rahman ve Aynzeliha gölleri,
- Hz. İbrahim’in ateşe atıldığı yer olduğuna inanılır; ateşin suya, odunların balığa dönüşmesi efsanesi,
- Balıklar kutsal, yenmez.
Şanlıurfa Çarşıları:
- Gümrük Han çevresindeki Bedesten (Bezzazistan) ve esnaf çarşıları,
- Bakırcılık, baharat, tekstil – Osmanlı çarşı dokusu.
Harran Örenyeri:
- Çok eski Mezopotamya kenti,
- Beehive houses, Harran Kalesi, Ulu Cami ve ilk İslam üniversitelerinden biri.
Hz. Eyyub Sabır Makamı:
- Hz. Eyyub’un çile çektiğine inanılan mağara ve su,
- Şanlıurfa merkezde önemli bir inanç turizmi durağı.
Göbeklitepe (UNESCO):
- MÖ 10.–9. binyıl, avcı-toplayıcılarca yapılmış anıtsal tapınak,
- T biçimli dikilitaşlar, yaban hayvanı kabartmaları,
- 2018’de UNESCO Dünya Mirası’na alınmıştır.
Karahantepe (Taş Tepeler): Göbeklitepe ile çağdaş ÇÇN, T dikilitaş + kabartmalar, Tek Tek Dağları – Harran/Viranşehir hattı
Eyüpnebi (Viranşehir): Hz. Eyyüp kabri + Hz. Rahime türbesi (rivayetle Hz. Elyasa), adak/ziyaret merkezi