Yönetim + Toplum + Ekonomi + Törenler
🏛️ Devlet Yönetimi ve İdari Yapı
- Divan / Divan-ı Hümâyun: İmparatorluğun en üst idari meclisi; aynı zamanda yüksek mahkeme ve kabul düzeni işlevi.
- Sadrazam (Sadr-ı azam): Padişahın mutlak vekili; devlet işlerinin baş yürütücüsü.
- Başvekil: II. Mahmud döneminde sadrazamlık unvanının modernleştirilmiş karşılığı; bakanlıklar arası koordinasyon makamı.
- Beylerbeyi: Eyalet valisi; geniş bölgelerde idari ve askerî yetkilerle yönetici.
- Sancakbeyi: Sancak yönetiminden sorumlu üst görevli.
- Defterdar: Hazine ve mali kayıtlar; maliye işlerinin en yetkili görevlilerinden.
- Nişancı / Tuğraî: Resmî yazışmalar ve tuğra çekme görevleri; divan bürokrasisinin kilit üyesi.
- Reisülküttab: Kalemiyenin başı; dış yazışma/diplomasi ve bürokratik süreçlerle ilişkili görevli.
- Kethüda (Kahya): Mahalle/meslek örgütü temsilcisi veya bir devlet adamının yardımcısı.
- Şehremini: Saray ve kamu yapılarının onarım-inşa işleri ve giderleri; belediyeciliğe benzer görev alanı.
- Subaşı: Şehrin güvenlik ve asayiş amiri.
- Muhtesip: Çarşı-pazarın düzeni, narh, kalite ve ölçü kontrolü.
- Tahrir: Nüfus, üretim, vergi potansiyeli gibi kayıt ve sayım sistemi.
- Salname: Yıllık olayları ve bilgileri toplayan resmî yıllık.
⚔️ Askerî Teşkilat ve Rütbeler
- Kapıkulu: Padişaha bağlı, hazineden maaş alan daimi askerî/sivil sınıf.
- Yeniçeri: Kapıkulu ocaklarının en önemlisi; piyade gücü.
- Acemi Oğlan: Devşirme düzeniyle toplanan; eğitimden sonra ocak/saray hizmetine alınan gençler.
- Sipahi (Tımarlı Sipahi): Tımar geliri karşılığında atlı asker besleyen süvari.
- Cebelü: Tımar sahibinin sefere götürmekle yükümlü olduğu donanımlı asker.
- Akıncı: Sınır boylarında, ön hatlarda hafif süvari.
- Sekban: Zamanla düzensiz asker/tüfekçi birlikleri olarak görülen zümre.
- Levent: Deniz askeri veya düzensiz asker anlamlarında kullanılan terim.
- Humbaracı: Havan topu/el bombası vb. ile ilişkili teknik askerî sınıf.
- Serasker: II. Mahmud dönemi ve sonrası kara kuvvetleri başkumandanı.
- Ulufe: Kapıkulu askerlerine üç ayda bir verilen maaş.
💰 Ekonomi, Maliye ve Esnaf Düzeni
- Tımar: Hizmet karşılığı tahsis edilen, vergi toplama yetkisi veren dirlik sistemi.
- Zeamet: Geliri belirli aralıkta olan, orta düzey görevlilere verilen dirlik.
- Has: Geliri en yüksek dirlik; padişah/hanedan/vezirlere ayrılan kaynak.
- Mukâtaa: Gelirleri doğrudan hazineye giden vergi birimi/işletme; çoğu zaman iltizam ile işletilir.
- İltizam: Vergi toplama hakkının belirli süreyle açık artırma ile devri (mültezim).
- Malikâne: Mukâtaa gelirinin ömür boyu (kayd-ı hayat) devri.
- Esham: Gelir kaynağının paylara bölünerek satılması; iç borçlanma niteliğinde.
- Gedik: Bir işi yapma hakkı/tekel; esnaf dünyasında imtiyaz ve kullanım hakkı.
- Narh: Devletin temel mallar için belirlediği tavan/sabit fiyat.
- Akçe: Osmanlı’nın temel gümüş para birimi.
- Kaime: Osmanlı kâğıt para uygulaması.
- Arasta: Aynı işi yapan esnafın sıralandığı dükkânlar.
- Bedesten: Değerli malların alınıp satıldığı ve korunduğu kapalı çarşı çekirdeği.
🧾 Vergi Terimleri
- Öşür (Aşar): Ürün üzerinden alınan, genellikle onda bir esaslı vergi.
- Cizye: Gayrimüslim erkeklerden alınan baş vergisi.
- Haraç: Fethedilen topraklardan veya gayrimüslim tebaadan alınan toprak vergisi.
- Avarız: Olağanüstü hallerde başlayıp zamanla düzenlileşen vergi türü.
- Çift Resmi: Çiftlik toprağını işleyen köylüden alınan arazi vergisi.
- İspence: Gayrimüslim köylülerden alınan, çift resmine denk sayılan vergi.
- Çiftbozan: Toprağını terk eden/işlemeyen köylüden alınan tazminat.
- Adet-i Ağnam: Koyun-keçiden alınan hayvan vergisi.
- Rüsûm-ı Sitte: Düyun-ı Umumiye’ye bırakılan altı vergi kalemi.
🕌 Toplum, Hukuk ve Kültürel Yapı
- Reaya: Vergi veren yönetilenler (köylü, esnaf, tüccar; Müslim-gayrimüslim).
- Askerî (Sınıf): Beratla yetki alan, vergi muafiyetleri olan yönetici zümre (seyfiye–ilmiye–kalemiye).
- Millet Sistemi: Toplumun din/mezhep temelinde örgütlenmesi ve yönetimi.
- Zimmi: İslam idaresinde yaşayan, hakları güvence altında gayrimüslim tebaa.
- Vakıf: Malın kamu yararına ebedî tahsisi; sosyal hizmetlerin omurgası.
- Külliye: Cami merkezli; medrese, imaret, hamam vb. yapı topluluğu.
- İmaret: Yoksullara/öğrencilere ücretsiz yemek verilen aşevi.
- Enderun: Saray içi okul; devlet adamı yetiştirme merkezi.
- Şeyhülislam: Ulemanın başı; dinî konularda en yetkili makam.
- Fetva: Bir meselenin şer’î hükmüne dair hukukî görüş.
- İstimalet: Fethedilen bölgelerde halkı gözeten hoşgörü/ısındırma siyaseti.
- Müsadere: Devletin belirli durumlarda mallara el koyması.
👑 Saltanat ve Devlet Törenleri
- Cülûs: Padişahın tahta çıkış töreni (çoğu zaman şenliklerle desteklenir).
- Cülûs Bahşişi: Tahta çıkışta Kapıkulu/yeniçerilere verilen bahşiş/maaş zammı.
- Kılıç Alayı (Kılıç Kuşanma): Padişahın Eyüp Sultan’da kılıç kuşanma merasimi.
- Biat: Yeni padişaha sadakat yemini niteliğindeki bağlılık töreni.
- Tuğ-ı Hümâyûn Dikme: Sefer öncesi sancak/tuğun dikilmesi; kurban ve dua ile yapılan askerî merasim.
- Nevbet (Divan Nöbeti): Saray/otağ önünde belirli vakitlerde mehter çalınması (hükümdarlık alameti).
- Hil’at: Ödüllendirme/atama/itibar için verilen-giydirilen değerli kaftan/armağan.
- Teşrifat: Devlet törenlerinin protokol kuralları ve uygulama düzeni.
- Arz Odası: Elçilerin ve divan erkânının padişah huzuruna kabul edildiği törensel mekân.
🎉 Şenlik, Düğün ve Eğlence Kültürü
- Sûr-nâme: Doğum, sünnet, düğün gibi büyük şenlikleri anlatan ve resimleyen eser (örn. Surnâme-i Hümâyûn).
- Donanma / Şenlik: Zafer/doğum/düğün için yapılan genel kutlamalar; şehir süsleme, ışıklandırma vb.
- Nahıl: Alaylarda taşınan, süslü ağaç/koni biçimli tören süsü.
- Çanak Yağması: Şenliklerde halka/askere pilav-et dolu kapların bırakıldığı, cömertlik gösterisi.
- Alay: Tören yürüyüşü; Esnaf Alayı, Selamlık Alayı gibi türleri bulunur.
- Zenne: Şenliklerde kadın kıyafetiyle dans eden erkek oyuncu.
- Köçek / Çengi: Şenliklerde dans eden erkek/kadın dansçılar.
- Ortaoyunu: Meydan tiyatrosu; Kavuklu ve Pişekâr tipleriyle geleneksel seyirlik oyun.
🕋 Dinî ve Tasavvufî Törenler
- Surre Alayı: Hac mevsiminde Mekke-Medine’ye hediye/para gönderimi için yapılan görkemli uğurlama töreni.
- Mevlid: Çeşitli vesilelerle Vesîletü’n-Necât’ın makamla okunduğu dinî merasim.
- Semâ: Mevlevî ayini; ney eşliğinde dönüş ve zikir düzeni.
- Mukabele: Semazenlerin karşılaşarak selamla geçişi.
- Devr-i Veledî: Sema öncesi/akışı içinde meydanı üç kez dolaşma yürüyüşü.
- Şeb-i Arûs: Mevlânâ’nın vefat gecesi; “Hakk’a kavuşma” anlamıyla anma/ayin gecesi.
- Gülbank: Yeniçeri/tarikat geleneğinde topluca okunan mâkamlı dua.
📜 Diplomasi ve Resmî Belgeler
- Ahdname: Yabancı devlet/tüccarlara verilen imtiyazları içeren resmî belge/anlaşma (kapitülasyon bağlamı).
- İtimatname: Elçilerin göreve başlarken sunduğu güven mektubu.
- Tayinat: Elçilerin masraflarının devletçe karşılanması usulü (sonraki dönemde kaldırıldığı belirtilir).
