Kaynaklarda Ortadoğu; Yahudilik, Mecusilik, Sabiilik, Hristiyanlık ve İslamiyet gibi dinlerin doğduğu, bu inançların tarih boyunca birbirlerini dini–siyasi–sosyal açıdan etkilediği bir “inanç havzası” olarak anlatılır. İnanan sayıları için yaklaşık değerler de verilir (Yahudiler ~20 milyon; Mecusiler ~300 bin; Sabiiler ~30 bin; Hristiyanlar ~1,8 milyar; Müslümanlar ~1,3 milyar).
1) Yahudilik
1.1 Tarihsel çizgi
Kaynaklarda Yahudilik tarihi Hz. İbrahim ile başlatılır; İsrailoğullarının Mısır’a yerleşmesi, Firavunlar döneminde köleleştirilmeleri; Hz. Musa liderliğinde Mısır’dan çıkış ve Sina çölünde 40 yıl eğitim; ardından Arz-ı Mevud (Filistin) bölgesine yerleşme süreci özetlenir. Kudüs’te devlet kurma; Asur istilası ve Babil sürgünü; Pers kralı sayesinde kurtuluş ve sonrasında dünyanın farklı yerlerine dağılmış bir topluluk hâline geliş vurgulanır.
1.2 İnanç ve kimlik
- Tek Tanrı inancı temel vurgudur.
- Mezhepler: Ortodoks, Muhafazakâr, Reformist olarak verilir.
1.3 Kutsal metinler
Kaynaklarda Yahudiliğin kutsal metinlerinin TaNaKh olduğu; Tora/Tevrat’ın Hz. Musa’ya verilen bölüm olarak ele alındığı belirtilir.
2) Mecusilik (Zerdüştlük)
2.1 Köken ve temel özellikler
Kaynaklara göre Mecusilik İran kökenli olup kurucu olarak Zerdüşt kabul edilir; MÖ 6. yüzyılda ortaya çıktığı ve eski İran inançları üzerinde bir reform çizgisi taşıdığı belirtilir.
2.2 Tanrı anlayışı ve ayırt edici nitelik
- Zerdüşt’ün tek tanrı vurgusu olmakla birlikte, sonrasında iyilik–kötülük eksenli ikili (dualist) tanrı anlayışının yaygınlaştığı ifade edilir.
- Ateş kültü, diğer dinlerden ayırıcı özellik olarak özellikle vurgulanır; mabetlere Ateşgede denildiği belirtilir.
- Ahiret ve hesap günü kavramlarının canlı olduğu da ayrıca belirtilir.
2.3 Kutsal metinler ve günümüz
- Kutsal metinler: Gathalar ve Avesta olarak verilir.
- Günümüzde Mecusilerin bir kısmının Hindistan’da Parsi adıyla yaşadığı bilgisi yer alır.
3) Sabiilik (Mandeenlik)
3.1 Ortaya çıkış ve tarihsel gelişim
Kaynaklarda Sabiilerin MÖ 2. yüzyılda Filistin–Ürdün bölgesinde ortaya çıktığı; daha sonra Hz. Yahya’yı peygamber olarak kabul ettikleri belirtilir. Yahudilerin yanlış tutumlarına karşı çıkmaları nedeniyle bölge dışına sürülüp Basra civarına göç ettikleri; inançlarının şekillenmesinde gnostik akımın etkisi olduğu vurgulanır.
Ayrıca kaynaklarda, Sabiilerin “yıldıza tapanlar” şeklindeki etiketlemenin doğru olmadığı; Kur’an’da (Bakara 62) onların başlangıçta Allah’a inanan bir topluluk olarak anıldığına dair değerlendirme yer alır.
3.2 İbadet ve temizlik (çok karakteristik)
Kaynaklarda Sabiilikte temizlik uygulamaları detaylandırılır:
- Rişama: Gün doğmadan, dini törenlerden önce yapılan “abdeste benzer” temizlik.
- Tamaşa: İslam’daki gusle benzetilen, nehre üç kez dalarak yapılan temizlik; doğum sonrası ve cinsel ilişki sonrası gibi durumlarla ilişkilendirilir.
3.3 Kutsal metinler
Kaynaklarda Sabiilerin zengin bir kutsal metin koleksiyonu olduğu; metinlerin Tanrı tarafından yaratılışta Adem’e verildiğine inanıldığı; incelemelerin derlemenin genellikle MS 2–3. yüzyıllarda yapıldığını gösterdiği; metinlerin Mandeence yazıldığı belirtilir. Öne çıkan üç temel eser:
- Ginza (“Hazine”; ~600 sayfa; “Adem’in Kitabı” diye de anılır; dualar, teoloji, mitoloji, ölüm ve sonrası vb.)
- Draşia d’Yahya (Hz. Yahya’nın yaşamı ve öğretileri; 37 bölüm)
- Qolasta (temizlik–vaftiz–ibadet duaları ve ölümle ilgili içerik)
4) Hristiyanlık
4.1 Kuruluş ve yayılış dinamiği
Kaynaklarda Hristiyanlığın Filistin’de doğduğu ve Hz. İsa ile ilişkilendirildiği; Hz. İsa sonrası dönemde özellikle Pavlos’un (Tarsus’lu bir Yahudi din adamıyken Şam yolunda yaşadığı vizyon sonrası) Hristiyanlığın Yahudi olmayan toplumlarda yayılmasında belirleyici rol oynadığı anlatılır; Pavlos için “Yabancıların Havarisi” nitelemesi geçer.
Kaynaklarda ayrıca 52 yılında Kudüs’te yapılan ilk bölgesel konsilde, Yahudi olmayanların Yahudi geleneklerine uyma zorunluluğunun kaldırıldığı; pagan unsurların yumuşatılarak Hristiyanlık içinde yer bulduğu ve bunun Yahudi kökenli Hristiyanlarla ayrışmayı hızlandırdığı belirtilir.
4.2 İnanç ve mezhepler
- Hristiyan inanç birliğini sağlamak için çok sayıda konsil yapıldığı; ancak her toplantının neredeyse yeni ayrılıklara/mezheplere zemin hazırladığı ifade edilir.
- Günümüzde başlıca mezhepler: Katolik, Ortodoks, Protestan; ayrıca “ayrılmış doğu kiliseleri” olarak da anılan grupların varlığı belirtilir.
- Sakramentler Hristiyan inancının önemli özelliği olarak verilir; Vaftiz ve Evharistiyanın tüm mezheplerce kabul edildiği özellikle belirtilir.
4.3 Kutsal metinler
Kutsal kitap iki bölüm olarak sunulur: Eski Ahit ve Yeni Ahit; Yeni Ahit içinde dört İncil (Matta, Markos, Luka, Yuhanna) ve Pavlos’a ait metinler gibi başlıklar listelenir.
5) İslamiyet
5.1 Tarihsel başlangıç (mutlaka tarihli)
Kaynaklarda İslamiyetin MS 7. yüzyılda Arap Yarımadasında ortaya çıktığı; Hz. Muhammed’in 610’da peygamber olduğu, Mekke baskıları sonrası 622’de Medine’ye hicret ettiği ve Medine’de İslam devletini kurduğu; 632’de vefatı sonrası İslam’ın hızla yayılmaya devam ettiği anlatılır.
5.2 İnanç ve toplum anlayışı
- Ruhbanlık yoktur; peygamberler dâhil hiçbir insanın olağanüstü ilahi özellik taşımadığı vurgulanır.
- İbadetlerin ferdi (oruç, zekât) veya toplu (namaz) olabileceği; ibadette samimiyetin (niyet/ihlas/takva) önemli olduğu; hac hariç ibadetlerin belirli bir yere bağlı olmaksızın yapılabildiği belirtilir.
- Ahiret inancı önemli yer tutar: mahşer, cennet, cehennem ve hesap düşüncesi özetlenir.
5.3 Kutsal metin: Kur’an
Kaynaklarda Kur’an’ın İslam’ın inanç–ibadet–ahlak esaslarının temel kaynağı olduğu; vahyin 610–632 arasında geldiği; ayetlerin Hz. Muhammed döneminde yazılı ve sözlü korunduğu belirtilir. Ayrıca Kur’an’ın 114 sureden oluştuğu ve ayet sayısının 6236 olarak verildiği; bazı farklı sayımların “besmele sayımı/ayet birleştirme” gibi yaklaşımlardan kaynaklandığı açıklanır.
Çalışmalık “Altın İpuçları” (çok sorulan netler)
- Yahudilik: Hz. İbrahim → Mısır → Hz. Musa → 40 yıl → Filistin/Arz-ı Mevud → Babil sürgünü
- Mecusilik: Zerdüşt + MÖ 6. yy + dualizm + ateş kültü + Avesta/Gathalar + Ateşgede + Parsi
- Sabiilik: MÖ 2. yy + Hz. Yahya + Basra + gnostik etki + Ginza/Draşia d’Yahya/Qolasta + Rişama/Tamaşa
- Hristiyanlık: Pavlos’un yayılıştaki rolü + 52 Kudüs konsili + sakramentler (Vaftiz/Evharistiya) + Katolik/Ortodoks/Protestan
- İslamiyet: 610 peygamberlik – 622 hicret – 632 vefat; ruhbanlık yok; Kur’an 114 sure – 6236 ayet
