⛪ Kilise Yapısı ve Bölümleri Sözlüğü
🧱 1) Ana Mekân ve Yapısal Bölümler
- ⛪ Kilise (Ecclesia): Hristiyanların ibadet ettiği yapıdır. Kelime kökeni “topluluk” veya “birlik” anlamına gelir; başlangıçta bir binayı değil, insanların kendisini ifade etmiştir.
- 🏛️ Katedral: Bir piskoposluk bölgesinin merkezi olan ve içinde piskopos kürsüsü (makamı) bulunan büyük ana kilisedir.
- 🕯️ Şapel: Küçük kilise yapısıdır. Bazen bir azize adanmış özel bir tapınma yeri veya mezar şapeli olarak da kullanılır.
- 🏛️ Bazilika: Aslen Roma döneminde mahkeme veya borsa salonu olarak kullanılan, Hristiyanlıkla birlikte kilise planına uyarlanan yapıdır. İçi sütun dizileriyle neflere (sahınlara) ayrılmış, dikdörtgen planlı, apsisli yapıdır.
- 🪦 Martirum (Martyrium): Bir din şehidinin (martyr) mezarı üzerine veya İsa’nın yaşamı ile ilgili kutsal bir olayın geçtiği yere inşa edilen, genellikle merkezi planlı anıtsal yapıdır.
- 🏘️ Manastır: Din adamlarının dünyadan uzaklaşarak yaşadığı, içinde kilise (Katholikon), yemekhane, yatakhaneler ve kütüphane bulunan yapılar topluluğudur.
- 👥 Naos: Kilisenin ana ibadet mekânıdır. Halkın ibadet ettiği bu bölüm, orta ve yan neflerden oluşur (Camilerdeki “Harim” bölümünün karşılığıdır).
- 🛤️ Nef (Sahın): Kiliselerde sütun veya paye dizileriyle ayrılmış, apsise doğru uzanan uzunlamasına bölümlerdir. Ortadakine “Orta Nef”, yanlardakine “Yan Nef” denir.
- ✝️ Transept: Bazilikal planlı kiliselerde, nefleri dikine keserek plana haç şekli kazandıran enlemesine sahındır.
- 🚪 Narteks: Kilisenin girişinde, batı yönünde bulunan, naosa açılan hazırlık ve geçiş holüdür.
- 🌿 Atrium: Kiliselerin batı girişinde bulunan, sütunlu revaklarla çevrili avludur.
- ⚰️ Kripta: Genellikle kiliselerin (veya apsisin) alt katında yer alan mezar odasıdır.
🕊️ 2) Kutsal Bölümler ve Litürjik (Ayin) Elemanları
- 🧭 Apsis: Kilisenin doğusunda bulunan, dışa taşkın, genellikle yarım daire biçimindeki kutsal bölümdür. İbadetin yönünü gösterir (Camilerdeki mihrabın işlevsel karşılığıdır).
- ⛔ Bema: Sadece din adamlarının girebildiği, naostan korkuluklarla ayrılmış, zeminden hafifçe yükseltilmiş, apsisin önündeki altar odasıdır.
- 🍞🍷 Altar: Apsisin önünde (bema içinde) bulunan, üzerinde Evharistiya ayininin (Ekmek-Şarap) yapıldığı kutsal masadır.
- 🏺 Kiborion (Kiborium): Altarın üzerini örten, dört sütun üzerine oturan kubbeli, baldaken (gölgelik) tarzı örtü sistemidir.
- 🧱 Templon: Kiliselerde kutsal alan olan “Bema” ile halka açık “Naos”u ayıran, genellikle sütunlu ve levhalı bölmedir (İlerleyen dönemlerde ikonostasis’e dönüşmüştür).
- 📖 Ambon: Kilisede İncil okumak ve vaaz vermek için kullanılan, merdivenle çıkılan yüksek kürsüdür.
- 🛣️ Solea: Bema ile Ambon’u birbirine bağlayan, zeminden yükseltilmiş yoldur.
- 🪑 Sintranon (Synthronon): Apsis yarım yuvarlağının içinde, din görevlilerinin oturması için basamaklar halinde yapılmış sekidir.
- 👑 Katedra: Sintranonun ortasında bulunan, başpiskoposun oturduğu görkemli koltuktur.
- 🧰 Pastoforium Odaları: Apsisin iki yanında bulunan hazırlık odalarıdır:
- 🧺 Protesis: Apsisin kuzeyindeki oda (ayin hazırlığı yapılır).
- 📚 Diakonikon: Apsisin güneyindeki oda (din görevlilerinin eşyaları ve kutsal kitaplar saklanır).
🏗️ 3) Üst Örtü ve Mimari Elemanlar
- 🟣 Kubbe: Kare veya çokgen mekânı örten yarım küre şeklindeki örtüdür. Merkezi planlı kiliselerde ve Haç planlı kiliselerin merkezinde bulunur.
- 🧱 Tonoz: Koridorları veya nefleri örtmek için kullanılan yarım silindir (Beşik Tonoz) veya kesişen (Çapraz Tonoz) biçimdeki tavan örtüsüdür.
- 🔺 Pandantif: Kubbeyi taşıyan kemerler ile kubbe kaidesi arasındaki boşluğu kapatan, kare plandan dairevi kubbeye geçişi sağlayan küresel üçgenlerdir.
- 🧩 Tromp: Kare planlı boşluğun üzerine kubbe oturtabilmek için köşelere örülen küçük tonoz bingilerdir. Mekânı sekizgene dönüştürür.
- 🧱 Payanda: Yapının duvarlarını desteklemek için dışarıdan eklenen dayanak sistemidir. Gotik mimaride “Uçan Payanda” olarak gelişmiştir.
- 🏛️ Sütun Başlığı: Sütunların üzerindeki süslü bölümdür. Bizans kiliselerinde genellikle impost (yastık) başlıklıdır.
🗺️ 4) Kilise Plan Tipleri
- 📏 Bazilikal Plan: Dikdörtgen planlı, içi neflere ayrılmış, ahşap çatılı veya tonozlu en yaygın erken dönem kilise tipidir.
- 🎯 Merkezi Plan: Yapının ortasındaki bir kubbenin mekâna hâkim olduğu plan tipidir (Yuvarlak, sekizgen veya kare olabilir). Ayasofya bu tipin bazilika ile birleşmiş (kubbeli bazilika) halidir.
- ➕ Kapalı Yunan Haçı Planı: Orta Bizans döneminin karakteristik tipidir. Ortada dört destekli bir kubbe, haç kollarında tonozlar ve köşelerde küçük kubbelerin bulunduğu kare planlı yapıdır.
- ✝️ Serbest Haç Planı: Yapının dıştan bakıldığında da haç şeklinde (artı şeklinde) algılandığı plandır.
- ☘️ Trikonkhos (Yonca Plan): Merkezi kubbeye üç yönden yarım daire (apsis benzeri) mekânların eklenmesiyle oluşan üç yapraklı yonca biçimindeki plandır.
🧿 5) Litürjik Objeler (Ayin Eşyaları)
🖼️ Triptikon: Birbirine menteşe ile bağlı, üzerinde dini resimler olan üç kanatlı pano.
🍞 Paten: İsa’nın bedenini sembolize eden kutsal ekmeğin konduğu tepsi.
🍷 Kalis (Chalice): İsa’nın kanını sembolize eden şarabın konduğu kadeh.
⭐ Asteriskos: Paten üzerindeki ekmeği örtmek ve korumak için kullanılan yıldız biçimli metal şerit.
🧴 Buhurdan: İçinde tütsü yakılan, genellikle zincirli kap.
