Surlar, Bahçeler ve Köprüler Üzerinden Bir Anadolu Okuması
Bu kategori, üç farklı görüntüyü yan yana getiriyor:
- İstanbul Tarihi Yarımada: Surların, su kemerlerinin, cami ve kiliselerin iç içe geçtiği imparatorluk başkenti.
- Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri: Bazalt taşından bir taç ve altında Dicle’ye uzanan yeşil bir etek.
- Malabadi Köprüsü: Batman Irmağı’nı tek dev kemerle aşan Artuklu mühendislik şaheseri.
Üçü birlikte düşünüldüğünde, Anadolu’da su–tarım–savunma–ulaşım dengesinin tarih boyunca nasıl kurulduğunu anlatıyor.
1. İstanbul Tarihi Alanları: Surların İçindeki Dünya 🌆
İstanbul’un UNESCO Dünya Miras Listesi’ndeki başlığı “Historic Areas of Istanbul / İstanbul’un Tarihî Alanları”. 1985’ten beri listede ve dört ana alt bölgeden oluşuyor:
- Sultanahmet Arkeolojik Parkı (Hipodrom, Ayasofya, Küçük Ayasofya, Topkapı Sarayı vb.)
- Süleymaniye Koruma Alanı
- Zeyrek Koruma Alanı
- Kara Surları Koruma Alanı
Senin soru setinde özellikle şunlar öne çıkıyordu:
Bozdoğan Kemeri (Valens Su Kemerı)
- 4. yüzyılda Konstantinopolis’in su ihtiyacını karşılamak için inşa edilen Roma su sistemi parçasıdır; son görünür köprü bölümü, bugün Fatih ilçesinde, İstanbul Üniversitesi ile Fatih Camii arasındaki vadide Atatürk Bulvarı’nı aşar.
- Yani “Süleymaniye civarında, sur dışı bir kemer” gibi ifadeler yanıltıcıdır; kemer tarihî yarımadanın içindedir ve özellikle Fatih–Saraçhane hattında belirgin bir siluet oluşturur.
Yerebatan Sarnıcı ve Sultanahmet Alanı
- Yerebatan Sarnıcı, I. Justinianus döneminde (6. yy) inşa edilmiş dev bir yeraltı su deposu; Ayasofya’nın güneybatısında, Sultanahmet Arkeolojik Sit Alanı içinde yer alır.
- Bugün hem turistik bir gezi mekânı hem de Bizans’ın su yönetimini anlatan canlı bir dersliktir.
Eyüp Sultan Türbesi ve Sur Dışı Kutsallık
- Fetihten hemen sonra, Hz. Peygamber’in sancaktarı kabul edilen Ebu Eyyûb el-Ensari (Eyüp Sultan) adına, Haliç’in kıyısında, kara surlarının dışında bir külliye inşa edilir.
- Böylece Eyüp, İstanbul’un hem Osmanlı hanedanı için “taç giyme” törenlerinin yapıldığı, hem de halkın yoğun ziyaret ettiği kutsal bir mekân olur.
Bu ayrıntılar, sınav şıklarında genelde şöyle yoklanıyor:
“Fatih’in yaptırdığı, sur dışında kalan önemli yapı hangisidir?” → Eyüp Sultan Türbesi ve Külliyesi.
2. Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri: Taç ve Etek 🧱🌿
Diyarbakır’ın UNESCO başlığı “Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı”. 2015’te listeye girdi.
5.8 km’lik Bazalt Taç
- Surlar, yaklaşık 5.800 m uzunluğunda, onlarca burç, kapı ve kitabe içeren çok katmanlı bir savunma sistemi.
- Romalılardan Osmanlı’ya kadar pek çok kez onarım görmüş; kitabeler bu tamirleri belgeleyen bir kronoloji sunuyor.
Soru mantığı açısından:
- Tek Kapı, sur hattı üzerindeki kapılardan biridir;
- Diyarbakır’ın Müslüman Araplarca fethi MS 638 yılına tarihlenir; bu da İslam öncesi ve sonrası tabakaların aynı sur çizgisinde birleştiğini gösterir.
Hevsel Bahçeleri: Surların Altındaki Yaşam Kaynağı
- Surlar ile Dicle Nehri arasındaki yaklaşık 700 hektarlık verimli tarım alanına Hevsel Bahçeleri denir.
- Yüzyıllar boyunca şehre sebze–meyve, yakacak ve su sağlayan bu alan, bugün hem ekolojik bir habitat (180’den fazla kuş türü) hem de kültürel peyzaj olarak korunuyor.
Aşağıda Dicle, ortada Hevsel’in yeşil şeridi, yukarıda siyah bazalt surlar… Bu üçlü, Diyarbakır’ı anlatan en güçlü silüet.
Sorularda genellikle şu bağlama dikkat çekiliyor:
“Diyarbakır’ın su ve gıda ihtiyacını karşılayan, surlarla Dicle arasında yer alan UNESCO peyzaj alanı nedir?” → Hevsel Bahçeleri.
3. Malabadi Köprüsü: Artuklu’nun Tek Dev Kemerli İmzası 🌉
Diyarbakır–Batman hattında, Silvan yakınlarında Batman Nehri üzerinde uzanan Malabadi Köprüsü, Artuklu döneminin en etkileyici taş köprülerinden biridir.
- İnşası 1146–1154 yılları arasında, Mardin Artuklu hükümdarı Hüsameddin Timurtaş tarafından başlatılıp tamamlanır.
- Tek büyük sivri kemeri yaklaşık 38–40 m açıklığa sahiptir; bu, Orta Çağ taş köprüleri arasında rekor sayılabilecek bir ölçüdür.
- Köprü, yaklaşım kemerleriyle birlikte toplam 150 m civarında bir uzunluğa ulaşır.
UNESCO Geçici Listesi’nde yer alan Malabadi Köprüsü için, dosyada “12. yüzyıl Artuklu mühendislik ve mimarisinin başyapıtlarından biri” vurgusu yapılır.
Sınav şıklarında genellikle:
- “Batman Nehri üzerindeki Artuklu köprüsü hangisidir?”
- “Temürtaş tarafından yaptırılan, büyük sivri kemerli tarihî köprü?”
gibi tanımlarla gelir ve doğru cevap Malabadi Köprüsüdür.
4. Üç Alanı Birlikte Okumak
Bu üç odak noktası aslında Anadolu’nun üç farklı ölçeğini gösteriyor:
- İstanbul Tarihi Alanları → İmparatorluk başkenti: surların içindeki çok dinli, çok katmanlı mega-şehir.
- Diyarbakır Surları + Hevsel Bahçeleri → Bölgesel merkez: kara surları ve altındaki tarım kuşağıyla “kale + bahçe” birlikteliği.
- Malabadi Köprüsü → Ulaşım düğümü: nehir vadisini tek kemerle aşan ve doğu–batı hattını birleştiren Orta Çağ taş köprüsü.
