🩸 Kanama, Dolaşım ve Şok – İlkyardımın Kalbi
Bu metin, “kanama – dolaşım – şok” başlığındaki temel kavramları toparlar. Okuyan biri hem günlük hayatta hem de sınavda bu konuyu çok daha rahat anlayabilir.
1️⃣ Kan ve Dolaşım Sisteminin Görevi
🫀 Dolaşım sistemi, başta kalp ve damarlardan (atardamar, toplardamar, kılcal damar) oluşur.
🩸 Kan, vücutta:
- Oksijen ve besinleri dokulara taşır,
- Karbondioksit ve atıkları uzaklaştırır,
- Vücut ısısının dengelenmesine yardım eder,
- Savunma hücreleri ve pıhtılaşma elemanlarıyla enfeksiyon ve kan kaybına karşı korur.
Kısaca: “Kan = taşıma + koruma + dengeleme” sistemi olarak görülebilir.
2️⃣ Kanama Nedir?
Kanama, damar bütünlüğünün bozulması nedeniyle kanın damar dışına çıkmasıdır.
Kanama:
- 🩹 Deri dışına akıyorsa → Dış kanama
- Vücut boşluklarına / dokular arasına sızıyorsa → İç kanama
- Hem dışa hem içe olabiliyorsa → Karma kanama
Kanamanın ciddiyetini belirleyenler:
- Kanamanın hızı (fışkırma–sızıntı),
- Miktarı,
- Kanamanın olduğu bölge,
- Kişinin yaşı ve genel sağlık durumudur.
3️⃣ Dış Kanama Çeşitleri
Dış kanamalarda, kanın rengi ve akış şekli bize hangi damar tipinin zedelendiğine dair fikir verebilir:
🔴 Atardamar (Arter) Kanaması
- Kan açık parlak kırmızı renktedir.
- Kalp atımıyla uyumlu şekilde fışkırarak akar.
- Çok hızlı kan kaybı olabilir → Hayati tehlike yüksektir.
🟣 Toplardamar (Ven) Kanaması
- Kan daha koyu kırmızı renktedir.
- Sürekli, daha yavaş ama durmaksızın akar.
- Ciddi miktarda kayıp olursa yine hayati risk oluşturur.
🟡 Kılcal (Kapiller) Kanama
- Derin olmayan kesik–sıyrıklarda görülür.
- Kan sızıntı şeklinde çıkar, genelde kendiliğinden durmaya eğilimlidir.
- En hafif kanama türüdür ama enfeksiyon riskine dikkat edilmelidir.
4️⃣ Dış Kanamalarda İlkyardım
İlk amaç: Kan kaybını en kısa sürede azaltmak / durdurmak.
✅ Temel ilkeler:
- Mümkünse elden koruyucu (eldiven vb.) kullanmak
- Kanayan bölgeyi mümkün olan en az hareketle sabitlemek
- Doğrudan bası yapmak:
- Temiz bir bez, sargı bezi veya mümkün değilse temiz bir giysi ile kanayan bölgeye avuç içiyle sıkıca bastırılır.
- Bası devam ederken gerekli ise bandajla sarılıp sabitlenir.
- Kanayan bölge, mümkünse kalp seviyesinden yukarıya kaldırılır.
- Çok kirli yara değilse yara içine bir şey sürmemek, yabancı cisimleri (cam, demir parçası vb.) gelişigüzel çıkarmaya çalışmamak.
🔻 Turnike (boğucu sargı):
- Genellikle hayati tehlike arz eden, çok şiddetli uzuv kanamalarında
- Ezilme/kopma, savaş–afet durumu gibi olağanüstü koşullarda,
- Doğrudan bası ile durdurulamayan kanamalarda düşünülür.
- Uygulaması ve takibi ciddi bilgi gerektirdiğinden, standart ilkyardımda temel yöntem önce doğrudan basıdır.
5️⃣ Burun Kanamasında İlkyardım 👃
Burun kanaması (epistaksis) sık rastlanan bir durumdur. Çoğu zaman basit nedenlidir, bazen de sistemik hastalıklara eşlik edebilir.
✅ Doğru uygulama:
- Kişi oturur pozisyona alınır, başı biraz öne eğilir.
- Burnun yumuşak kısmı (kanatlar) baş ve işaret parmaklarıyla hafifçe sıkılır.
- 5–10 dakika bu şekilde baskı sürdürülür.
- Ense–boyun bölgesine soğuk uygulama (havluya sarılı buz vb.) yapılabilir.
- Ağıza gelen kan yutulmaz, tükürülür.
🚫 Yanlış uygulama örnekleri:
- Başı geriye atmak (kanın boğaza–mideye gitmesine yol açar)
- Burun içine rastgele pamuk tıkamak, sert karıştırmak
- Kanama uzun sürdüğü hâlde “nasıl olsa geçer” diye önemsememek
Uzun süren, tekrarlayan veya travma sonrası gelişen burun kanamalarında mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
6️⃣ İç Kanama ve Belirtileri
İç kanama, kanın vücut içinde, doku ve boşluklara sızmasıdır. Dışarıdan görünmeyebilir; bu yüzden tehlikeli ve sinsiolabilir.
🆘 İç kanamadan şüphe ettiren bulgular:
- Nedensiz veya travma sonrası:
- Soluk, soğuk, nemli (terli) cilt,
- Hızlı ve zayıf nabız,
- Hızlı, yüzeysel solunum,
- Şiddetli susama hissi,
- Baş dönmesi, göz kararması,
- Karın, göğüs veya belirli bir bölgede artan ağrı,
- Bilinç bulanıklığı, uykuya meyil
- Kazalar, düşmeler, darp, karın–göğüs travmaları iç kanama açısından özellikle risklidir.
✅ İlkyardım ilkeleri:
- Kişi sırtüstü yatırılır, hareket ettirilmez.
- Yaşam bulguları (bilinç, solunum, nabız) kontrol edilir.
- Üşüyorsa üzeri örtülür ama aşırı ısıtılmaz.
- Ağızdan yiyecek–içecek verilmez.
- En kısa sürede 112 aranır ve şüpheli iç kanama vurgulanır.
7️⃣ Şok Nedir?
💥 Şok, dolaşım sisteminin dokulara yeterli oksijen ve besin götüremediği, hayati organların kanlanmasının bozulduğu akut dolaşım yetmezliği durumudur.
En sık nedenlerden biri **şiddetli kan kaybı (hipovolemik şok)**tur;
aynı zamanda:
- Aşırı sıvı kaybı (ishal, kusma, yanıklar),
- Kalbin pompalama gücünün azalması (kalp krizi vb.),
- Alerjik reaksiyonlar (anafilaktik şok),
- Enfeksiyona bağlı (septik şok) durumlar da şoka neden olabilir.
Şok Belirtileri
- Soluk, soğuk, nemli cilt
- Hızlı ve zayıf nabız
- Hızlı, yüzeysel solunum
- Susama, huzursuzluk, endişe
- Baş dönmesi, bayılma hissi
- İlerleyen durumlarda bilinç kaybı
Bu tabloyu fark etmek, ilkyardım açısından hayat kurtarıcıdır.
Şokta İlkyardım
✅ Yapılması gerekenler:
- 🛡️ Olay yeri güvenliğini sağla.
- Kişiyi sırtüstü yatır, sıkı giysileri gevşet.
- Bilinci açıksa ve solunumu rahatsa, bacaklarını kalp seviyesinden biraz yukarı kaldır (yaklaşık 30 cm). Bu pozisyona şok pozisyonu denir.
- Üzerini örterek ısı kaybını önle.
- Kişiyi sakinleştir, yalnız bırakma.
- Ağızdan hiçbir şey yedirip içirme.
- En kısa sürede 112’yi ara / arat.
⚠️ Bacak kaldırılmaması gereken durumlar:
- Baş – boyun – omurga yaralanması şüphesi,
- Göğüs travması,
- Nefes darlığı / ciddi kalp sorunu,
- Karın bölgesinde yaralanma ve şiddetli ağrıgibi durumlarda düz sırtüstü pozisyon tercih edilir; bacaklar kaldırılmaz.
8️⃣ Genel Hatırlatmalar
- Kanama + solunum + bilinç durumu, ilkyardımın en kritik üçlüsüdür.
- Her ciddi kanama potansiyel bir şok nedenidir; bu yüzden kanamanın hızla kontrol altına alınması hayati önem taşır.
- İç kanama her zaman görünmez; belirtileri tanımak, gereksiz taşıma ve müdahalelerden kaçınmak gerekir.
- Burun kanamasında baş önde, şokta çoğu zaman kişi yatar pozisyonda tutulur; bu iki pozisyon sıkça karıştırılmamalıdır.
Bu çerçevede “kanama – dolaşım – şok” başlığı, ilkyardım açısından temel bir bütünlük kazanır ve sınavda karşına çıkabilecek hemen her sorunun mantığını çok daha rahat kavrayabilirsin. ⛑️🩸🫀
