1) Tuzluca Tuz Mağaraları (Tuz Dağı)
- Nerede? Iğdır’ın Tuzluca ilçesinde, Tuz Dağı içinde.
- Oluşum / doğa bilgisi: Mağaradaki kaya tuzu tabakalarının 24–37 milyon yıl önce oluştuğu düşünülür.
- İçeride ne var? Odalara benzeyen çok sayıda galeri; yıl boyunca yaklaşık 12°C sabit sıcaklık vurgulanır.
- Üretim detayı (akılda kalan): Günümüzde mağarada günlük yaklaşık 60 ton tuz üretildiği bilgisi verilir.
- Tuz Terapi Merkezi notu: Mağara “tuz terapi/speleoterapi” başlığıyla da anılır; ancak astım gibi hastalıklar için standart tıbbi rehberlerde önerilen bir tedavi olmadığı vurgulanır (sağlık iddiasını bu şekilde temkinli anlatmak doğru olur).
2) Iğdır “Soykırım” Anıtı ve Müzesi (Şehit Türkler Anıt ve Müzesi olarak da geçer)
- Nerede? Iğdır il merkezinde, kentin doğu girişinde, sınır kapılarına giden yolların kavşağında konumlandırıldığı belirtilir.
- Anıtın biçimi / ölçüsü: Beş “kılıç” formundan oluşan anıtın yerden yüksekliğinin 43,5 m olduğu; Türkiye’nin en yüksek anıtı olduğu ifadesi yerel resmî kaynaklarda geçer.
- Müze bölümü: Kapalı müze alanının yaklaşık 350 m² olduğu; çevresinin park/yeşil alan olarak düzenlendiği; anıtın 1997’de temelinin atıldığı ve 2005’te yeniden ücretsiz ziyarete açıldığı bilgileri verilir.
3) DOĞUBAYAZIT – İSHAK PAŞA SARAYI (Ağrı)
- Konum: Doğubayazıt’ın yaklaşık 7 km güneydoğusunda, ovaya hâkim yüksek bir tepe üzerinde (Eski Bayazıt hattı).
- Yapım süreci: İnşasına 1685’te başlanır; 1784’te tamamlandığı verilir (yaklaşık 99 yıl).
- Kim başlattı / kim tamamladı? Başlangıç Çolak Abdi Paşa; tamamlanma aynı soydan Küçük İshak Paşadöneminde.
- Kitabe bilgisi: Sarayın (özellikle harem kapısı kitabesinde) H.1199 / M.1784–1785 tarihi vurgulanır.
Mimariyi hızlı kavratacak 6 madde
- Kompleks saray-külliye gibi: Cami, türbe, harem–selamlık, koğuşlar, mahzen/depolar, hizmet birimleri bir arada.
- Plan kurgusu: Teras + iki avlu ve avluları çevreleyen yapı grupları.
- İkinci avluda yerleşim mantığı: Girişe göre sağda selamlık, arkasında haremlik; uç bölümde cami ve türbe.
- Türbe detayı: Türbenin üslubu için kaynaklarda Selçuklu kümbet mimarisi benzetmesi yapılır.
- Ölçek: Yaklaşık 115 × 50 m boyutlarında bir platform üzerinde konumlanır.
- Usta/mimar bilgisi: “Ahıskalı ustalar” ifadesi resmî tanıtımlarda geçer.
UNESCO notu
- Saray, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesinde “Ishak Pasha Palace” adıyla yer alır (liste girişi: 2000).
