Şifa, Su ve Bilgelik Ekseni
Bu kategoride iki büyük odağımız var:
- Hierapolis–Pamukkale: Sıcak sular, travertenler ve St. Philippus’un şehadetiyle kutsal bir “şifa şehri”.
- Pergamon–Bergama: Zeus Sunağı, kütüphane ve Asklepieion’u ile antik dünyanın “bilgelik ve tıp kampüsü”.
Aslında bu ikili, Batı Anadolu’da su + sağlık + kutsal alan ilişkisini iki farklı ölçekte gösteriyor.
1. Pergamon: Akropolde Bilgi, Aşağıda Şifa 🏛⚕️
Çok Katmanlı Bir Başkent
Bugünkü Bergama’nın üzerindeki yüksek kayalık, Hellenistik Attalos hanedanının başkenti Pergamon akropolüdür. Terraslar üzerine yerleştirilmiş tapınaklar, tiyatro, stoa, gymnasion ve kütüphane ile antik dünyanın en etkileyici “tepeden şehirlerinden” biriydi.
2014’te “Pergamon ve Çok Katmanlı Kültürel Peyzajı” başlığıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Zeus Sunağı ve Gigantomakhia Frizi
Pergamon denince akla ilk gelen yapılardan biri, bugün esas gövdesi Berlin’de sergilenen ünlü Pergamon (Zeus) Sunağıdır:
- Yaklaşık 36 x 33 m ölçülerindeki kaidesi, dış yüzeyini tamamen saran yüksek kabartma frizle ünlüdür.
- Bu frizde, tanrılar ile devlerin savaşını anlatan Gigantomakhia sahneleri yer alır; 2,30 m yüksekliğinde ve 113 m uzunluğundaki friz, antik dünyanın en uzunlarından biridir.
- İç avlu çevresinde, Pergamon’un efsanevi kurucusu Telephos’un yaşamı betimlenir; böylece kent kendi köken mitini de taş üzerine yazar.
Sınav gözlüğüyle bakarsan:
“Pergamon Sunağı’nın dış frizi Gigantomakhia’ya ayrılmıştır” cümlesi doğru olan bilgi; “başka bir konuya ayrılmıştır” türü şıklar çoğu zaman yanlış.
Asklepieion: Antik Dünyanın Sağlık Kompleksi
Akropolün aşağısında, bugün Bergama kentinin güneybatısında yer alan Asklepieion, sağlık tanrısı Asklepios’a adanmış kutsal şifa merkezidir:
- Galerili bir avlu, kutsal kaynak, tapınak, tünel (katabasis), tiyatro ve konaklama birimleriyle adeta antik bir “termal hastane” gibidir.
- Hastalar burada su kürleri, çamur banyoları, rüya yorumu (enkübasyon) ve tiyatroya dayalı ruhsal terapi gibi yöntemlerle tedavi edilmeye çalışılırdı.
Pergamon’u kafanda şöyle şematize edebilirsin:
- Tepede: Zeus Sunağı, kütüphane, saray – yani bilgi ve iktidar alanı,
- Yamaçlarda ve aşağıda: Asklepieion – yani şifa ve tıp alanı.
Bu yapı, 5. kategori sorularında özellikle “Asklepieion’un Asklepios adına kurulmuş bir sağlık kompleksi olduğu” bilgisiyle test edilir.
2. Hierapolis–Pamukkale: Kutsal Su, Beyaz Traverten ve St. Philippus ⛲✝️
Denizli yakınlarındaki Hierapolis, bugün Pamukkale travertenlerinin üstünde uzanan antik şehir; Grekçe adı “Kutsal Şehir” anlamına gelir.
1988’de “Hierapolis–Pamukkale” kültürel peyzajı, hem doğal (travertenler) hem kültürel (antik kent) özellikleriyle UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.
Sıcak Suların Şehri
- Şehir, 2. yüzyıl başlarında Bergama Krallığı döneminde Hellenistik bir planla kurulmuş, daha sonra Roma İmparatorluğu’na geçmiştir.
- Sıcak kaynak suları antikçağdan beri kaplıca ve dinlenme merkezi olarak kullanılmış; bu yüzden kentin çevresinde olağanüstü geniş bir nekropolis (mezarlık alanı) vardır.
- Ana caddesi, kuzey–güney doğrultusunda uzanan kolonadlı bir ana yoldur; iki ucunda anıtsal kapılar yer alır.
Hierapolis’i çalışırken şu yapıları mutlaka aklında tutmak faydalı:
- Tiyatro (Hadrian–Septimius Severus dönemi sahne binasıyla),
- Apollon Tapınağı ve yanındaki Ploutonion (Plutonium, “Cehennem Kapısı”),
- Nymphaeum (anıtsal çeşme),
- Nekropolis alanı.
St. Philippus Martyrium’u: Bir Hac Merkezi
Hierapolis’i Hristiyanlık tarihi açısından önemli kılan unsur, havarilerden St. Philippus’un burada şehit olduğuna inanılmasıdır:
- Kaynaklara göre St. Philippus MS 80 civarında Hierapolis’te öldürülmüştür; anlatılarda çoğunlukla baş aşağı asılarak ya da ayak bileklerinden asılarak idam edildiği geçer.
- Onun anısına, kentin kuzeydoğusundaki bir tepe üzerinde 5. yüzyılda sekizgen planlı anıtsal bir Martyriuminşa edilmiştir.
- Yapı, ortada kubbeli sekizgen bir çekirdek ve etrafında sekiz dikdörtgen mekândan oluşur; aradaki boşluklar küçük şapellerle doldurulmuştur. Bu özgün tasarım, muhtemelen bir Bizans imparatoru döneminde çalışan özel bir mimara aittir.
Yani Hierapolis, bir yandan kaplıca–sağlık kenti, diğer yandan Hristiyan hac merkezidir. Bugün de traverten havuzlarına giren ziyaretçilerle, tepedeki St. Philippus kalıntılarını gezen turistler, bu iki kimliğin hâlâ birlikte yaşadığını gösterir.
3. İki Alanı Birlikte Düşünmek
Bu kategori, senden sadece “Hangi yıl UNESCO oldu?” bilgisini değil, daha geniş bir bakışı bekliyor:
- Pergamon:
- Akropolde Zeus Sunağı ve kütüphane,
- Aşağıda Asklepieion – antik dünyanın bilgelik ve şifa odağı.
- Hierapolis–Pamukkale:
- Travertenler ve kaplıcalar sayesinde doğal bir sağlık peyzajı,
- St. Philippus Martyrium’u sayesinde erken Hristiyanlık hac merkezi.
