Hellen Göçleri ve Arkaik Dönem -5

🧭 1) Anahtar kavramlar 

• Hellen Göçleri / Ege Göçleri, Deniz Kavimleri, Kolonizasyon, Kent-Devleti (Polis), Geometrik Dönem, Lydialılar, Seramik, Heykeltraşlık 

• Polis = Kent-devleti kavramı bu ünitede özellikle test mantığıyla vurgulanır. 

🌊 2) Ege Göçleri: kim geldi, nerelere yerleşti?

• Ege göçleri sonrası Batı Anadolu kıyıları ve adalar hattında Aioller–İonlar–Dorlar gibi grupların yerleşim alanları üzerinden “kültürel harita” şekillenir (soru tipleri: “hangi topluluk nereye?”). 

• Göçlerden önce Anadolu’da yaşayan yerel halklar arasında Lelegler gibi topluluklar örneklenir (yine soru kalıbı olarak geçer). 

🏛️ 3) Kent-devletleri ve Büyük Kolonizasyon: sonuçlar 

Yunan kent-devletlerinin kolonizasyon hamlesinin Anadolu/Ege dünyasına etkileri:

• Ege–Marmara–Akdeniz–Karadeniz kıyılarında yeni koloniler kurulması 

• Seramik kap formları ve bezemelerinde değişim 

• Doğu-Batı ticaretinin canlanması; Orientalizan (Doğululaştırıcı) üslubun yayılması (soru mantığı: “kolonizasyonun sonucu hangisi değildir?”). 

👑 4) Lydia: Batı Anadolu’da güç ve “para devrimi”

• Arkaik dönemde Anadolu’da Lydialılar ve Batı Anadolu kentleri belirleyici aktörlerdir; kentler kolonizasyonla ticaret-sanat faaliyetlerine devam ederken Lydia sınırlarını genişletmeye çalışır. 

• Lydialıların dünya ticaretini hızlandıran kritik yeniliği: Elektron sikke (karma altın-gümüş alaşımıyla basılan para). 

• Lydia’nın “sembol kral”ı olarak metinde özellikle Kroisos öne çıkar (Ephesos Artemis Tapınağı ile ilişkisi aşağıda).

🟣 5) Pers egemenliği:MÖ 546 ve satraplık sistemi

• MÖ 546: Pers Kralı Kyros, Lydia egemenliğine son verip Anadolu’yu Pers hâkimiyeti altına alır.

• Pers yönetimi Anadolu’yu satraplıklara (eyaletlere) böler; her satraplığın merkezi ve kral tarafından atanmış satrapı vardır.

• Batı Anadolu’da MÖ 6. yüzyıl ortalarına kadar büyük bir siyasi kriz görülmezken, 6. yüzyıl ortalarından itibaren Pers ilerleyişi belirginleşir.

🏗️ 6) Arkaik Dönem’de Anadolu mimarisi: tapınaklar ve kutsal merkezler

🏛️ Ephesos Artemis Tapınağı (Arkaik dönemin vitrini)

• Tapınağın MÖ 6. yüzyıl ortalarında, Kroisos döneminde yapıldığı; kutsal alanın bataklık zemininin kurutulmasında Khersiphron ve oğlu Metagenes’in çalıştığı anlatılır.

• Plinius: tapınakta 127 sütun, ölçü olarak kısa kenar 220 ayak, uzun kenar 425 ayak; yaklaşık 50 m genişlik / 105 m uzunluk bilgisi verilir.

• Plan: Dipteros (çift sütun sıralı) ve kolosal ölçüler.

• Ephesos MÖ 560’ta Kroisos egemenliğine girer; Kroisos’un tapınağa bağışları içinde Columna caelatae / cellatae (kabartmalı sütun tamburları) özellikle vurgulanır.

• MÖ 546’da Kyros yönetimine geçişle arkaik tapınağın tamamlanamadığı belirtilir; daha sonra Herostratos’un tapınağı yaktığı, Büyük İskender devrinde Deinokratos planında yeniden inşa edildiği aktarılır.

🔮 Didyma Apollon Tapınağı: “kehanet ocağı”

• Didyma, Milet’in kutsal alanı olarak gelişir; Apollon’a ait bir kehanet ocağıdır. Kutsal kaynak ve defne ağacımerkezdedir.

• Mimari ayrıntı: sekos/naos düzeni; naosun üstünün hiçbir zaman örtülmemesi (açık gökyüzü), sekos içinde kutsal kaynak izleri gibi detaylar verilir.

• Didyma rahipleri: Brankhid; kült heykeli Kanakhos tarafından yapılmıştır.

• MÖ 494’te Darios tarafından yıkım ve sonrasında yeniden inşa bilgisi de metinde geçer.

• Test tipi örnek: “Kehanet ocağı olan tapınak hangisi?” → Didyma Apollon Tapınağı. 

🗿 7) Arkaik heykel ve mimariye bağlı heykel

• Başlangıçta küçük heykelcikler (genel tanrıça/rahip tasvirleri) görülür; malzeme olarak metal ve fildişi de anılır. Zamanla heykeltraşlık anıtsal boyuta taşınır: Kuros ve Kore tipleri belirginleşir. 

• Mimariye bağlı heykel: tapınak süslemelerinde kabartma levhalar; Assos arkhitravları üzerindeki mitolojik anlatımlar; ayrıca Kroisos’un Ephesos Artemis Tapınağı’na armağan ettiği kabartmalı sütun tamburları Arkaik dönemin özgün örnekleri olarak verilir.

• Likya’da İonia etkisi: Xanthos’taki Aslanlı Mezar ve Harpyler Anıtı Arkaik dönemin çok önemli örnekleri olarak anılır. 

🏺 8) Arkaik seramik: Orientalizan’dan siyah figüre

• Batı Anadolu seramiğinde Arkaik dönemin başında Orientalizan stil sürer; insan-hayvan-bitkisel-geometrik bezemeler yaygındır. 

• Pitane seramikleri orientalizan çizginin devamı olarak verilir; MÖ 6. yüzyıl sonlarına doğru gerileme vurgulanır. 

• İzmir seramikleri de orientalizan stilde devam eder. 

• Klazomenai: orientalizan ve geometrik üretimde güçlü merkez; MÖ 7.–MÖ 5. yüzyıl sonuna kadar üretilen lahitlerde önce orientalizan, sonra siyah figür vazo resmi tekniği etkileri görülür. 

🧷 5. Ünite “Altın Ezber Paketi”

• Polis = kent-devleti, kolonizasyon sonuçları, Orientalizan

• Lydia → Elektron sikke, Kroisos

• MÖ 560 Ephesos’un Kroisos egemenliği; MÖ 546 Kyros ile Pers yönetimi; satrap / satraplık

• Ephesos Artemis Tapınağı: Khersiphron–Metagenes; Plinius 127 sütun, 50×105 m, Dipteros

• Didyma Apollon: kehanet ocağı, Brankhid rahipleri, Kanakhos, MÖ 494 Darios yıkımı

• Kuros–Kore, Assos arkhitravları, Xanthos Aslanlı Mezar–Harpyler