🕌 Cami Mimarisinde Yapı ve Bölümler Sözlüğü
🧱 1) Ana Mekân ve Yapısal Bölümler
- 🕌 Cami: Sözcük anlamı “toplayan, bir araya getiren”dir.
- 🏠 Mescit: Cuma ve bayram namazı kılınmayan; minbersiz, çoğu kez minaresiz küçük ibadet yapısıdır. Selçuklu hanlarında giriş eyvanı üstünde veya avlu ortasında köşk mescit biçiminde de görülür.
- 🚪 Harim: Caminin ibadete ayrılan ana iç mekânıdır.
- 🧭 Sahın (Nef): Mihraba doğru uzanan; sütun/ayak dizileriyle birbirinden ayrılan bölüm şeritlerinden her biridir.
- 🌿 Avlu: Genellikle caminin kuzeyinde yer alan; duvarlar veya revaklarla çevrili üstü açık alandır.
- 🧍♂️🧍♀️ Son Cemaat Yeri: Girişte bulunan; namaza geç kalanların da saf tutabildiği kapalı/yarı açık bölümdür.
- 🏛️ Revak: Bir yanı sütun/direklerle dışa açılan, üstü örtülü koridor/galeridir. Avlu çevresinde ya da son cemaat yerinde görülür.
🙏 2) İbadet Elemanları ve Donatılar
- 🧭 Mihrap: Kıble yönünü (Kâbe’yi) gösteren, duvarda niş biçimindeki bölümdür.
- 📣 Minber: Hatibin hutbe okuduğu merdivenli yapı elemanıdır; genellikle mihrabın sağında yer alır.
- 🎚️ Mahfil: Ana mekândan ayrılmış, yükseltilmiş platform/balkondur.
- 👑 Hünkâr Mahfili: Padişahın namaz kıldığı, korunaklı ve özel bölümdür.
- 🎙️ Müezzin Mahfili: Müezzinler için ayrılmış, çoğu kez korkuluklu platformdur.
- 🔊 Mükebbire: İmamın tekbirlerini cemaate duyurmak için müezzinlerin kullandığı, çoğunlukla pencere önünde balkon benzeri çıkıntıdır.
- 🚿 Şadırvan: Avluda abdest almak için yapılan; çokgen veya dairesel planlı su yapısıdır.
🗼 3) Minare ve Bölümleri
- 🗼 Minare: Müezzinin çıkıp ezan okuduğu yüksek ve ince kuledir. Bölümleri:
- 🧱 Kürsü: Minarenin oturduğu kaide.
- 🔺 Pabuç: Kürsü ile gövde arasındaki geçiş bölümü.
- 🧊 Gövde: Silindirik veya çokgen ana kütle.
- 🧍♂️📣 Şerefe: Ezan okunan balkon kısmı.
- 🧷 Petek: Şerefenin üstünde kalan daralan bölüm.
- ⛺ Külah: Minarenin tepesindeki konik örtü.
- ✨ Alem: En üstteki metal tepelik.
🏗️ 4) Üst Örtü ve Mimari Elemanlar
- 🟣 Kubbe: Kare/çokgen/dairesel planı örten yarım küre örtü.
- 🌓 Yarım Kubbe: Ana kubbeyi destekleyen ve mekânı genişleten çeyrek küre örtü.
- 🧱 Tonoz: Bir kemerin ötelenmesiyle oluşan, yarım silindir tavan örtüsü.
- 🛏️ Beşik Tonoz: Yarım silindir biçimli tonoz.
- ✖️ Çapraz Tonoz: İki beşik tonozun kesişmesiyle oluşan tonoz.
- 🕸️ Ağ Tonoz / 🦴 Kaburgalı Tonoz: Taşıyıcı kaburgaların/ağ dokunun belirgin olduğu tonoz türleri.
- 🔻 Tromp: Kare/çokgen tabandan kubbeye geçişi sağlayan, köşelerdeki küçük tonoz birimleri.
- 🔺 Pandantif: Kubbeye geçişte kullanılan küresel üçgen yüzey. (Bazı kaynaklarda “aslan göğsü” diye de anılır.)
- 🧩 Mukarnas: Prizmatik/petek görünümlü, kademeli süsleme ve geçiş elemanı. Taç kapı, sütun başlığı, şerefe altlarında sık görülür.
- ⛩️ Baldaken: Sütun/payeler üzerinde kemerlerle kurulan; üstü kubbe/tonozla örtülü, yanları açık mimari düzen (gölgelik gibi).
- 🧱➕ Payanda: Duvarı/kubbeyi dışarıdan destekleyen dayanak kütlesi.
- 🌈 Kemer: İki ayak/sütun arasını bağlayan eğrisel taşıyıcı öğe.
🏛️ 5) Cami Tipleri ve Kompleks Yapılar
- 🧩 Külliye: Cami merkezli; medrese, imaret, hamam, türbe, arasta gibi yapılardan oluşan yapı topluluğu.
- 🧿 Zaviyeli (T-Planlı) Cami: İbadet mekânına ek olarak tabhane gibi misafir/derviş mekânları içeren, erken Osmanlı’da görülen ters T planlı cami tipi.
- 🎯 Mihrap Önü Planlı Cami: Vurgunun mihrabın önündeki kubbeli bölümde toplandığı cami düzeni.
- 🟣 Merkezi Planlı Cami: Ana kubbenin mekâna hâkim olduğu, klasik Osmanlı’da gelişen cami tipi.
- 🏙️ Ulu Cami: Şehrin başlıca Cuma camisidir; çoğu kez çok ayaklı (hipostil) düzene sahiptir.
📜 6) Kurumsal ve Diğer Terimler
- 👤 Bani: Yapıyı yaptıran/finanse eden kişi.
- 🏦 Vakıf: Yapının hizmetinin sürmesi için gelir kaynağı tahsis eden kurum/düzen.
- 🧑💼 Mütevelli: Vakfın yöneticisi.
- 💰 Cabi: Vakıf gelirlerini toplayan görevli.
- 🪧 Kitabelik: Yapının tarihi, banisi (bazen mimarı) gibi bilgilerin yazılı olduğu kitabenin konulduğu bölüm.
- 🛍️ Arasta: Külliyeye gelir sağlamak için yapılan, karşılıklı dükkânlı çarşı yapısı.
- 🛏️ Tabhane: Külliye/cami çevresinde misafirhane-barınma işlevli mekân.
🕌 Mini Sözlük Kartları — Cami Mimarisinde Terimler
Format: Terim → kısa tanım → 3 kelimelik ipucu. Tek sayfada hızlı tekrar için tasarlandı.
🧱 Ana Mekân ve Yapı
🕌 Cami
İbadet için cemaatin toplandığı yapı.
ibadet • cemaat • yapı
🏠 Mescit
Küçük ibadet mekânı; çoğu kez minbersiz/minaresiz.
küçük • minbersiz • ibadet
🚪 Harim
İbadetin yapıldığı ana iç mekân.
ana • iç • ibadet
🧭 Sahın (Nef)
Mihraba uzanan, sütun/ayaklarla ayrılan bölüm şeridi.
sıralı • bölüm • mihraba
🌿 Avlu
Revak/duvarlarla çevrili, üstü açık alan.
açık • alan • çevreleme
🧍♂️ Son Cemaat Yeri
Girişte, saf tutmaya elverişli kapalı/yarı açık bölüm.
giriş • yarı açık • saf
🏛️ Revak
Sütunlu, üstü örtülü geçit/galeri.
sütun • koridor • örtü
🙏 İbadet Donatıları
🧭 Mihrap
Kıbleyi gösteren duvar nişi.
kıble • niş • yön
📣 Minber
Hutbenin okunduğu merdivenli bölüm (çoğu kez mihrabın sağında).
hutbe • merdiven • sağ
🎚️ Mahfil
Ana mekândan ayrılmış yükseltilmiş platform/balkon.
platform • ayrım • balkon
👑 Hünkâr Mahfili
Hükümdara özel, korunaklı ve yüksek konumlu mahfil.
özel • korunaklı • yüksek
🎙️ Müezzin Mahfili
Müezzinlerin görev yaptığı, çoğu kez korkuluklu platform.
müezzin • korkuluk • ses
🔊 Mükebbire
Tekbir/cevapların duyurulmasına hizmet eden çıkıntı/balkon.
duyuru • tekbir • çıkıntı
🚿 Şadırvan
Abdest için avluda yer alan su yapısı.
abdest • su • avlu
🗼 Minare ve Bölümleri
🗼 Minare
Ezan için yükselen ince kule.
ezan • kule • yükseklik
🧱 Kürsü
Minarenin oturduğu kaide bölümü.
kaide • taban • oturum
🔺 Pabuç
Kürsüden gövdeye geçiş sağlayan ara kısım.
geçiş • ara • bölüm
🧊 Gövde
Minarenin ana, uzun kütlesi (silindirik/çokgen).
uzun • taşıyıcı • kütle
🧍♂️📣 Şerefe
Ezanın okunduğu balkon kısmı.
balkon • ezan • çevre
🧷 Petek
Şerefe üstünde kalan daralan bölüm.
üst • daralma • geçiş
⛺ Külah
Minarenin tepesindeki konik örtü.
konik • tepe • örtü
✨ Alem
Külahın en üstündeki metal tepelik.
metal • tepe • sembol
🏗️ Üst Örtü ve Geçiş
🟣 Kubbe
Yarım küre biçimli ana örtü sistemi.
örtü • yarım küre • mekân
🌓 Yarım Kubbe
Ana kubbeyi destekleyen/uzatan çeyrek küre örtü.
destek • genişleme • çeyrek
🧱 Tonoz
Kemerin ötelenmesiyle oluşan tavan örtüsü.
tavan • kemer • örtü
🛏️ Beşik Tonoz
Yarım silindir biçimli tonoz.
yarım • silindir • uzun
✖️ Çapraz Tonoz
İki tonozun kesişmesiyle oluşan örtü.
kesişim • iki • tonoz
🕸️ Ağ Tonoz
Ağ etkisi veren çizgisel örgüyle tanımlanan tonoz.
ağ • örgü • çizgi
🦴 Kaburgalı Tonoz
Taşıyıcı kaburgaların belirgin olduğu tonoz.
kaburga • iskelet • taşıma
🔻 Tromp
Kare/çokgenden kubbeye köşelerde geçiş elemanı.
köşe • geçiş • taşıyıcı
🔺 Pandantif
Kubbeye geçişte kullanılan küresel üçgen yüzey.
küresel • üçgen • geçiş
🧩 Mukarnas
Kademeli/petek görünümlü süsleme ve geçiş öğesi.
kademeli • petek • süs
⛩️ Baldaken
Yanları açık; üstü kubbe/tonozla örtülü düzen.
açık • kemer • örtü
🧱➕ Payanda
Duvar/kubbe baskısını dıştan karşılayan destek kütlesi.
destek • dış • itme
🌈 Kemer
İki taşıyıcı arasını eğrisel biçimde bağlayan öğe.
eğrisel • açıklık • taşıma
🏛️ Plan Tipleri ve Topluluk
🧩 Külliye
Cami merkezli, farklı işlevli yapılardan oluşan bütün.
merkez • çok yapı • işlev
🧿 Zaviyeli (T-Planlı) Cami
Tabhane gibi ek mekânları olan ters T düzenli cami tipi.
ters T • tabhane • ek mekân
🎯 Mihrap Önü Planlı
Vurgunun mihrabın önündeki kubbeli bölümde toplandığı düzen.
mihrap önü • vurgu • kubbe
🟣 Merkezi Planlı Cami
Ana kubbenin mekâna hâkim olduğu düzen.
merkez • ana kubbe • hâkim
🏙️ Ulu Cami
Şehrin başlıca büyük camisidir; sıkça çok ayaklı düzen görülür.
büyük • şehir • çok ayak
📜 Kurumsal ve Diğer
👤 Bani
Yapıyı yaptıran/finanse eden kişi.
yaptıran • finans • hayır
🏦 Vakıf
Yapının hizmetini sürdürmek için gelir kaynağı tahsis eden düzen.
gelir • süreklilik • kurum
🧑💼 Mütevelli
Vakıf işlerini yöneten sorumlu kişi.
yönetim • sorumlu • vakıf
💰 Cabi
Vakıf gelirlerini toplayan görevli.
tahsil • gelir • görevli
🪧 Kitabelik
Kitabenin (tarih/banî vb.) yerleştirildiği bölüm.
yazıt • tarih • taş
🛍️ Arasta
Gelir için yapılan, karşılıklı dükkânlı çarşı yapısı.
dükkan • gelir • çarşı
🛏️ Tabhane
Misafirhane/barınma işlevli mekân.
misafir • barınma • oda
