🛡️ Roma’nın Dönüşümü: Askeri Kriz, Tetrarşi ve İki Roma’ya Ayrılış (3.–5. yüzyıl)

Roma’nın “klasik imparatorluk” düzeni, 3. yüzyılda ordunun belirleyici olduğu bir krizle sarsıldı; Diocletianusreformlarıyla yeni bir yönetim modeli doğdu; Constantinus ile din–devlet dengesi değişti; 395’te ise Roma dünyası Doğu–Batı diye kalıcı biçimde ayrıldı.

⚔️ 1) Askeri Anarşi: “Ordu İmparatorları” Çağı

Bu evrede imparatorun meşruiyeti çoğu zaman Senato’dan değil, ordudan geldi.

Sonuç: darbeler, kısa saltanatlar, sınır baskısı, ekonomik sarsıntı.

🧱 Maximinus Thrax (Trakyalı)

• 🛡️ Köylü kökenli bir asker; “Thrax” = Trakyalı lakabı
• İmparatorluğun askeri karakterinin “en çıplak” örneklerinden biri

☠️ Traianus Decius (Abritus)

• ✝️ Hıristiyanlara yönelik ilk sistemli baskı adımıyla da anılır
• 🪤 Gothlarla savaşta Abritus’ta tuzağa düşürülerek öldürülür
• ⚠️ Böylece savaş alanında ölen ilk Roma imparatoru olarak öne çıkar

🐺 II. Claudius “Gothicus”

• ⚔️ Gothlara karşı başarılarıyla “Gothicus” unvanını alır
• Kriz döneminde moral–otorite toparlayan askerî figür

👑 2) Diocletianus: “Dominatus” ve Devleti Yeniden Kurma

Krizden çıkışın ana fikri: tek merkezli yönetim yetmiyor; sistem değişmeli.

🏛️ Dominatus (Mutlak İmparatorluk)

• İmparator artık “ilk yurttaş” değil; mutlak otoriteyi temsil eden dominus çizgisine yaklaşır
• Devlet dili, saray düzeni ve yönetim algısı daha katı/hiyerarşik hale gelir

🧩 Tetrarşi (Dörtlü Yönetim)

• 📍 Mantık: İmparatorluğu 4 yönetici ile yönetmek
  • 2 Augustus (en üst)
  • 2 Caesar (yardımcı/halef gibi)
• 🎯 Amaç: sınır güvenliği + hızlı karar + vergi/ordu düzeni

💰 301 Narh Kararnamesi (Tavan Fiyat)

• 📜 Edictum de Pretiis
• Amaç: enflasyonu frenlemek için azami fiyat uygulaması

✝️ 3) I. Constantinus: Güç Savaşlarından Yeni Döneme

Tetrarşi sonrası çekişmelerin içinden Constantinus yükselir.

🌉 312 Milvius Köprüsü

• ⚔️ Constantinus – Maxentius mücadelesinin dönüm noktası
• Roma kapılarında, Milvius Köprüsü civarında zafer

📜 313 Milano Fermanı

• 🕊️ Devletin Hıristiyanlara karşı tutumu hoşgörü/inanç özgürlüğü çizgisine gelir
• Din–siyaset ilişkisinde yeni sayfa açılır

🧭 4) Bölünme ve Batı’nın Çöküşü

🧩 395: Doğu–Batı Ayrılışı

• 👑 I. Theodosius’un ölümü sonrası imparatorluk iki idari dünyaya ayrılır
• Bu ayrılış artık geçici paylaşım değil, kalıcı yönetsel bölünme gibi işler

🏚️ 476: Batı Roma’nın Sonu

• 👶 Romulus Augustulus çocuk yaşta “son Batı imparatoru” olarak anılır
• Tahttan indirilmesiyle Batı’da imparatorluk çizgisi kapanır

💎 Kilit Eşleştirmeler

• 🛡️ “Thrax” (Trakyalı) → Maximinus Thrax
• ☠️ Abritus’ta öldü / savaş alanında ölen ilk imparator → Traianus Decius
• 🐺 “Gothicus” → II. Claudius
• 🏛️ Dominatus + Tetrarşi + 301 Narh → Diocletianus
• 🌉 312 Milvius Köprüsü → I. Constantinus
• 📜 313 Milano Fermanı (hoşgörü) → I. Constantinus dönemi
• 🧩 395 kesin bölünme → I. Theodosius
• 🏚️ 476 Batı’nın son imparatoru → Romulus Augustulus