Anadolu’da Roma Dönemi -8

🟥 1) Roma’nın Anadolu’yu ele geçirme süreci (kırılma tarihleri)

• Roma, MÖ 3. yüzyıl sonlarında Pergamon Krallığı ve Rhodos ile müttefiklik kurar; Seleukos Kralı III. Antiokhos’un Pergamon’a saldırması Roma’yı doğrudan savaşa çeker. 

• MÖ 190 Magnesia (Manisa) Savaşı: Roma, Seleukosları yenerek Seleukosları yüksek tazminata ve Toroslar’ın kuzeyindeki topraklardan vazgeçmeye zorlar; bu topraklar Roma müttefikleri Pergamon + Rhodos arasında paylaşılır.

• MÖ 133: Pergamon’un son kralı III. Attalos krallığını vasiyetle Roma’ya bırakır → Batı Anadolu’da Roma ilk kez doğrudan toprak sahibi olur ve “Asia Eyaleti” kurulur.

• Korsanlığın büyümesi üzerine Pompeius, Anadolu’ya gönderilir; Pontus ve Seleukos siyasal varlığı ortadan kaldırılır; Pontus Eyaleti, Çukurova’da Kilikia Eyaleti, daha güneyde Suriye Eyaleti kurulur.

• Augustus Galatia’yı ilhak ederek Galatia Eyaletini kurar; Tiberius döneminde Kappadokia ilhak edilip Kappadokia Eyaleti olur. 

🟦 2) Anadolu’da Roma İmparatorluğu yönetimi: dönemler ve krizler

Kitapta Anadolu’daki Roma yönetimi, hanedan/dönem başlıklarıyla takip edilir:

Julius-Claudius (MÖ 27–MS 68) → Flaviuslar (MS 69–96) → Antoninuslar (MS 98–193) → Severuslar (MS 193–235) → Asker İmparatorlar (MS 235–284) → Tetrarşi (MS 284–324) → Constantinuslar (MS 324–363) → Valentinianus (MS 364–379) → Theodosius (MS 379–450).

⚔️ Severuslar ve iç savaş iklimi

• Septimius Severus (MS 193–211), Commodus sonrası iç savaşın galibi olarak iktidara gelir; Anadolu’da yaşanan çatışmaların ardından rakiplerini destekleyen Byzantion (İstanbul–Sarayburnu) ve Antiokhia (Antakya) gibi kentleri sert biçimde cezalandırdığı belirtilir. 

🧱 Asker imparatorlar ve çöküş eşiği

• Yaklaşık 50 yıl süren asker imparatorlar döneminde çok sayıda kişinin imparator ilan edilmesi, farklı orduların aday çıkarması ve iç savaşlar yüzünden sınır güvenliğinin zayıfladığı anlatılır. 

👑 Diocletianus ve Tetrarşi (dörtlü yönetim)

• Diocletianus (MS 284–305), imparatorluğun tek merkezden yönetilemeyeceğini görüp Maximianus’u önce Caesar, sonra Augustus yaparak ortak imparatorlu bir sisteme gider; yönetimde Doğu-Batı idari bölünmesibelirginleşir (Doğu merkezi Nikomedia/İzmit, Batı merkezi Mediolanum/Milano). MS 293’te iki yeni Caesar eklenerek sistem geliştirilir.

🏙️ I. Constantinus: Konstantinopolis ve İznik Konsili

• Tetrarşi iç savaşla sona erer; I. Constantinus ile yeniden tek imparator dönemine geçilir.

• MS 330: Byzantion genişletilerek Constantinopolis adıyla ikinci başkent ilan edilir.

• MS 325 Nikaia (İznik) toplantılarıyla Hıristiyanlık içi bölünmelerin giderilmeye çalışıldığı belirtilir. 

• MS 395: I. Theodosius, imparatorluğu oğulları arasında Doğu-Batı olarak kalıcı biçimde paylaştırır. 

🟣 3) Roma döneminde din: yerel kültler + imparator kültü

• Roma dünyasında yabancı tanrılarla Roma tanrıları arasındaki ayrımın özellikle MÖ 2. yüzyıldan itibarensilikleştiği; doğu dinleri ve Yunan tanrılarının Roma panteonuna yerleştiği anlatılır. 

• Yerel kültlerin dönüşümü örneklenir:

  • Tuna sınırına kadar yayılan kült Jupiter Dolichenus adıyla Roma dünyasına taşınır. 

  • Hitit/Kizzuwatna kökenli gök tanrısı kültünün, Roma döneminde Herakles Sandon adıyla Tarsus’ta devam ettiği belirtilir. 

• İmparator kültü + Tanrıça Roma kültü birleşir; eyaletlerde teşvik edilir. Örnek yapılar:

  • Ephesos’ta dört ayrı imparator adına Sebasteion’lar,

  • Ankyra (Ankara) Augustus Tapınağı,

  • Pergamon akropolündeki Traianus Tapınağı,

  • Ephesos Hadrianus Tapınağı,

  • Aphrodisias Sebasteion’u (imparatorları yerel tanrılarla birleştiren kabartmalarıyla özellikle öne çıkar).

• Bu tapınağa sahip olmak kent için prestijdir; bazı kentler yazıt ve sikkelerinde Neokoros (imparator tapınağı muhafızı) unvanıyla övünür. 

🏛️ 4) Roma mimarlığı: Anadolu’da yeni yapı tipleri ve “su medeniyeti”

• Batı Anadolu’da Roma egemenliği çoğu yerde Hellenistik mimarinin devamı gibidir; ancak tuğla-harç, kemer ve tonoz gibi tekniklerle daha yüksek ve sağlam yeni yapılar da kente eklenir. 

• Romalılar Anadolu’nun her yanına yollar yaparak iç bölgeleri kıyı kentlerine bağlar; ticaret ve güvenlik artar. 

🚰 Su yapıları

• Aquadukt (su kemeri): uzak kaynaklardan suyun düşük eğimle taşınması; vadileri aşmak için kemerler. Örnek: Aspendos aquaduktu; Geç Roma örneği Valens Aquaduktü (Bozdoğan Kemeri, İstanbul).

• Şehir içinde su dağıtımı için su kuleleri, sifon yöntemiyle sevk; ayrıca Roma çağında şehirlerde Nymphaion(anıtsal çeşme) ve Latrina (umumi tuvalet) gibi suyla ilişkili yeni formlar yaygınlaşır.

🛁 Hamam + Gymnasion birleşimi

• Anadolu’da Roma mimarisine giren en önemli yeni yapı tiplerinden biri hamamlardır; tonozlu, anıtsal ve birçok kentin en büyük yapılarıdır. Hamamlar çoğu yerde gymnasionlarla birleştirilmiştir.

• MS 43’te Roma’ya katılan Lykia kentlerinde, benzer planlı hamamların Roma egemenliğinin sembolü gibi topluca inşa edildiği yorumu yapılır. 

🏛️ Basilica ve tiyatro dönüşümü

• Basilica: mahkeme ve “borsa” yapısı; kalabalık toplayabilen bu formun Geç Roma’dan itibaren ilk Hıristiyan kiliselerine model olduğu belirtilir. 

• Tiyatrolarda Roma müdahalesi: Yunan “at nalı” planı yarım daireye çevrilir; sahne binası taş yapılır. Amphitheatron (tam daire) Anadolu’da az görülür. 

🚪 Anıtsal kapılar / taklar ve Tetrapylon

• Roma’da “zafer takı” çok yaygınken, Anadolu’da bu formun çoğunlukla zafer amaçlı olmayan anıtsal kapıolarak kullanıldığı ifade edilir. 

• Aphrodisias Tetrapylon: kemerler üzerinde alınlık taşıyan bir kapı; Aphrodite Tapınağı’nın kutsal alanına giriş kapısı olarak inşa edilir. 

🗿 5) Roma heykel sanatı: portre, rölyef, lahit ve “mermer endüstrisi”

• Geç Roma’da portre heykel sürse de, Hristiyanlaşan imparatorlukta diğer heykel türlerinde üretimin sona erdiği belirtilir. 

• Roma rölyef sanatının çok güçlü örnekleri lahitler üzerinde görülür; Anadolu’da üretilen kabartmalı lahitler imparatorluğun her tarafına satılır.

  • Mermer merkezleri olarak: Dokimaion (İscehisar/Afyon), Prokonnessos (Marmara Adası/Balıkesir), Aphrodisias mermer yatakları öne çıkar. 

• Anadolu kentlerinde yaygınlaşan mezar ve adak stelleri de Roma rölyef sanatının önemli ürünleri olarak verilir. 

• Örnek anıt: Ephesos Parthlar Anıtı kabartmalarında, Roma İmparatoru Lucius Verus’un Nike ile birlikte Euphrates (Fırat)’ı aşması sahnesi aktarılır. 

• Kitabın test kısmında da ipucu geçer: Anadolu’da heykeltraşlık okulu denince en kritik merkezlerden biri Aphrodisiastır. 

💰 6) Ekonomi: vergi sistemi, imparatorluk kasası ve onarım bağışları

• Diocletianus reformlarına kadar vergilerin bir kısmı (askerli eyaletler + Mısır gibi zengin bölgeler) imparatorluk hazinesine, İtalya ve askersiz eyalet gelirleri ise senato kasasına gider. 

• İmparator gelirleri; tahıl satışlarından pay ve madencilik haklarının açık artırmayla verilmesi gibi yöntemlerle artırılır. İmparatorluk kasası ordunun yanı sıra büyük kamu harcamalarını da finanse eder; örneğin depremler sonrası Anadolu kentlerinin yeniden inşası için bağışlar verilir. 

🧷 8. Ünite “Altın Ezber Paketi”

• MÖ 190 Magnesia (Roma–Seleukos) + MÖ 133 III. Attalos vasiyeti → Asia Eyaleti 

• Pompeius → Pontus / Kilikia / Suriye eyalet düzenlemeleri

• Augustus → Galatia, Tiberius → Kappadokia (eyaletleşme) 

• Dönem şeması: Julius-Claudius → Flavius → Antoninus → Severus → Asker İmparatorlar → Tetrarşi → Constantinus → Valentinianus → Theodosius 

• Diocletianus–Maximianus, Doğu merkez Nikomedia (İzmit); MS 293 iki Caesar; MS 330 Constantinopolis; MS 325 İznik; MS 395 kalıcı bölünme

• Din: Sebasteion, Neokoros, Augustus Tapınağı (Ankyra), Traianus Tapınağı (Pergamon), Hadrianus Tapınağı (Ephesos), Aphrodisias Sebasteion

• Mimari: yol, aquadukt, su kuleleri+sifon, hamam, nymphaion, latrina, basilica, tiyatroda yarım daire + taş sahne, Anadolu’da az amphitheatron, Aphrodisias Tetrapylon

• Heykel/rölyef: Anadolu lahitleri, mermer merkezleri Dokimaion–Prokonnessos–Aphrodisias, Lucius Verus/Parthlar Anıtı 

• Ekonomi: vergi gelirleri imparatorluk hazinesi / senato kasası, madencilik açık artırma, deprem sonrası imparator bağışları