🧭 Kronoloji ve “neden önemli?”
🟠Kalkolitik Çağ (MÖ 5500–3000)
-
Adı üstünde “Bakır–Taş”: Aletler bakırın ergitilip kalıba dökülmesiyle yapılmaya başlar; ama taş alet kullanımı da sürer.
-
Bu çağla birlikte madencilik ve bölgeler arası ticaret belirgin şekilde yükselir; bakır yanında altın ve gümüşgibi değerli madenlerin ilk kez işlendiği vurgulanır.
🟤Eski Tunç Çağı (3. binyıl / MÖ 3000’ler)
-
Kalkolitik’te biriken dinamikler, Anadolu’da Mezopotamya–Ege–Balkanlar arasında “Anadolu Tunç Çağı Uygarlığı” diye adlandırılan yerel bir bütünün temellerini atar.
-
Başlangıçta “kültürler mozaiği” olan bu yapı, özellikle İÖ 3. binyılın ikinci yarısında daha bütünlüklü hale gelir ve komşu bölgelerde etkisi artar.
🧠 Büyük motor:Artı ürün → iş bölümü → yönetici sınıf
Kalkolitik’te “köyden kente” gidişin arkasındaki ana mekanizma net:
-
Köy/kasaba ölçeğinde birikmeye başlayan “artı ürün”, tarım dışı mesleklerin (örn. tüccarlık, zanaatkârlık, askerlik) doğmasına neden olur.
-
Bu da toplumda iş bölümünü büyütür ve sonunda bunları denetleyecek bir “yönetici sınıfın” ortaya çıkmasını sağlar.
🏺 Mezopotamya bağlantısı:
Halaf → Obeyd → Uruk
Metin, Kalkolitik’i yalnız “Anadolu içi” değil, Yukarı Mezopotamya paralelinde düşünür:
-
Doğu Anadolu için Kalkolitik safhalar, Yukarı Mezopotamya kronolojisine koşut olarak Halaf – Obeyd – Urukbaşlıklarıyla da anılabilir.
-
Uruk evresinde Mezopotamya’da kent olgusu belirginleşir: dinsel/politik merkezlerin ve uzmanlaşmış faaliyetlerin bulunduğu büyük yerleşimler.
🧩 Doğu Anadolu’da Geç Kalkolitik (4. binyıl): büyük değişim paketi
1)Halaf sonrası dönüşüm
-
Halaf’ın sona ermesiyle “gezgin/mevsimsel” yaşam tarzı ve buna bağlı toplumsal-ekonomik düzenin kapandığı;
-
Güneye ait Obeyd kökenli yapısal düzenin, Doğu Anadolu’da 4. binyıl boyunca büyük değişimleri hazırladığı söylenir.
2)Ekonomik eşitsizlik (kritik kavram!)
-
Aile ve ev birimlerinin ekonomik rolünün değişmesiyle ekonomik eşitsizliklerin görünür olmaya başladığı özellikle vurgulanır.
3)Madencilik ivmesi
-
Obeyd’in son evrelerini kapsayan 5. binyılın bitimine doğru, daha önce potansiyeli bilinen madencilik ve metal işlemeciliğinin gerçek anlamda gelişmeye başladığı belirtilir.
4)Merkezileşme: Malatya–Elazığ (Altınova) ekseni
-
4. binyılın sonunda merkezileşmiş politik toplumların gelişimi en yoğun Malatya–Elazığ (Altınova) çevresinde gözlenir.
-
Ana merkezler: Norşuntepe, Korucutepe (Elazığ/Altınova) + Arslantepe (Tabaka VII) (Malatya).
🥉 Eski Tunç Çağı’nda Doğu Anadolu: surlar var ama “klasik saray devleti” gibi değil
🧬 1)Transkafkasya kökenli hareketlilik
-
3. binyılın ilk yarısı boyunca Transkafkasya kökenli toplulukların farklı yer ve zamanlarda belirmesi, Doğu Anadolu’da karmaşık etnik-kültürel oluşumları ve değişen ilişkileri gösterir.
🧱 2)Eski Tunç III (3. binyılın ikinci yarısı): surlaşma
-
III. binyılın ikinci yarısında (Eski Tunç III), özellikle Arslantepe gibi kentlerin surlarla çevrildiği belirtilir.
🏛️ 3) Norşuntepe “saray” meselesi
-
Norşuntepe (Elazığ/Altınova)’de “saray” denilen yapı kompleksi, Mezopotamya/Suriye’deki klasik saraylarla aynı ölçekte değerlendirilmez.
-
Metin, bunun güçlü iktisadi kontrol yerine, yöneticilerin gerektiğinde halkın güvenliğini sağlamasına dayalı “kırılgan” bir sisteme işaret edebileceğini söyler.
⚔️ MÖ 2200’ler: Akad etkisi, Naramsin ve yazılı belgeler
-
MÖ 2200 yıllarında, Mezopotamya’daki Akad Devleti’nin önce tüccarları, sonra askerî gücü ile Anadolu’ya girdiği yazılı belgelerden öğrenildiği aktarılır.
-
Akad İmparatoru Naramsin’e karşı, Anadolu’daki 17 kent devletinin oluşturduğu, Hatti Kralı Pampabaşkanlığında bir ordunun karşı çıktığı bilgisi yine yazılı belgelerle verilir.
-
Diyarbakır Pir Hüseyin’de Naramsin’in yazıtı ve tasviriyle ilişkilendirilen anıtsal kabartmanın; Akad’ın Yukarı Dicle Havzasına kadar, Ergani–Silvan yöresindeki bakır yatakları için girişimleriyle bağlantılı olabileceği yorumu yer alır.
🏙️ Batı ve Orta Anadolu’da Eski Tunç III: tarihleme ve yerel krallıklar
-
Bu evrenin başlangıcı geleneksel olarak MÖ 2200 görülse de, bazı yeni araştırmaların MÖ 2400’ü daha olası kabul ettiği belirtilir.
-
Dönemi net gösteren başlıca yerleşmeler listelenir:
Troya III–V, Limantepe, Beycesultan (XII–VI), Karataş-Semayük, Tarsus-Gözlükule, Alacahöyük, Eskiyapar, Karahöyük, Kültepe, Alişar II, Küllüoba.
-
Troya örneğinde:
-
Troya I–III’ün “Denizsel Troia Kültürü” diye adlandırıldığı,
-
Troya IV’ten itibaren “Anadolu Troia Kültürü (MÖ 2200–1700)” evresine geçildiği;
-
Bu evrede Troya II’deki anıtsal karakter ve zenginliğin azaldığı, ilişkilerin zayıfladığı ifade edilir.
-
🧷 Kilit kavram listesi
-
Kalkolitik / Bakır-Taş: bakır ergitme + kalıba döküm; taş alet devam
-
Madencilik – metal işlemeciliği – bölgeler arası ticaret
-
Artı ürün → iş bölümü → yönetici sınıf
-
Halaf – Obeyd – Uruk (Doğu Anadolu için koşut adlandırmalar)
-
Kent (Uruk bağlamında dinsel/politik merkez + uzmanlaşma)
-
Merkezileşme: Malatya–Elazığ (Altınova) odaklı (Norşuntepe–Korucutepe–Arslantepe VII)
-
Eski Tunç III / surlaşma: Arslantepe örneği
-
MÖ 2200’ler / Akad–Naramsin / Pampa / 17 kent devleti
-
Anadolu Tunç Çağı Uygarlığı: kültür mozaiği → İÖ 3. binyıl 2. yarısı bütünleşme
