Anadolu’da Demir Çağı Uygarlıkları -4

⏳ 1) Kronoloji ve “neden kırılma?”

• Demir Çağı (MÖ 1200–750/700): Anadolu’da Tunç Çağı düzeninin çözülmesiyle ortaya çıkan, büyüklü-küçüklü beylikler dönemidir.

• Süreç iki aşamalı anlatılır:

  1. Demirden silah/araç üretimini öğrenen göçebe toplulukların köy ve kaleler kurarak yerleşikleşmesi,

  2. Dağınık toplulukların güçlü önderler altında birleşip orta büyüklükte krallıklar kurması (özellikle MÖ 9–8. yüzyıllar).

• Bu yeni güç dengesi içinde temel aktörler:

  Doğu Anadolu: Urartu, Güney–Güneydoğu: Geç Hitit Beylikleri, Orta Anadolu/Sakarya: Phryg, Batı komşusu: Lidya.

🌊 2) Göçler ve yeni dünya: Deniz Kavimleri + Balkan hareketliliği

• MÖ 1200’lerin başı: Deniz ve Kuzey kavimleri göçleri ile Balkan kökenli hareketler, Anadolu’nun kültürel ve sosyo-ekonomik yapısında yeni oluşumlara yol açar; metin, Anadolu’nun yüzünü batıya çevirmesi vurgusunu yapar.

• MÖ 1200–1050 arası Doğu Akdeniz’e yönelik göç dalgaları “Deniz Kavimleri Göçleri” adıyla anılır.

🏰 3)Geç Hitit Beylikleri: şehir-krallık modeli, mimari ve sanat

🧩 Siyasi çerçeve

• Bu beylikler MÖ I. binin ilk çeyreğinde; kuzey-batıda Phryg, doğuda Urartu, Kuzey Mezopotamya’da Asurpolitik güçleri arasında varlıklarını sürdürür.

🏙️ Kent planı ve mimari terimler

• Geç Hitit şehirlerinde ana bölüm, tepe üstünde ek savunma sistemiyle korunmuş citadel (iç kale) çevresinde örgütlenir; kentler saray, cadde, anıtsal merdiven ve meydanlarıyla planlı bir bütün olarak anlatılır.

• Dönemin özgün mimari kavramı: Hilani → girişi sütunlu, dikdörtgen planlı yapı tipidir.

🗿 Sanat: mimari + heykeltıraşlık birlikte

• Geç Hitit sanatının kritik özelliği: mimari ile yontuculuğun birlikte uygulanması. Kapılar ve saray cepheleri kabartmalı taş bloklarla (ortostad) kaplanır.

• Malatya–Aslantepe kapı kabartmaları ve aslan heykelleri “geleneksel Hitit öğeleri” taşır; kabartmalarda Malatya Beyliği Kralı Sulumeli’nin tanrılara içki sunuşu betimlenir.

• Güneyin kilit merkezi Kargamış: Mezopotamya-Anadolu-Mısır yollarının kavşağında oluşuyla öne çıkar; Geç Hitit şehir krallıklarında ortak karakter olarak Hitit hiyeroglif yazısı vurgulanır.

🪨 İvriz Kaya Kabartması

• Konya/Ereğli yakınında, su kaynağı yanında yer alan İvriz Kaya Kabartması; Geç Hitit sanatının anıtsal örneği olarak verilir.

• Hiyerogliflerden hareketle MÖ 742–727 arasında Tuvana Kralı Varpalavas tarafından yaptırıldığı belirtilir.

• Kabartmada Kral Varpalavas ve Fırtına Tanrısı Tarhundas tasvir edilir; tanrı elinde üzüm salkımı ve buğday başakları taşır (bolluk-bereket vurgusu). 

🏔️ 4)Urartu Krallığı: merkez, yönetim, din ve çöküş

🏛️ Başkent ve yönetim modeli

• Urartu’nun başkenti: Tuşpa (günümüz Van). 

• Topraklar eyaletlere bölünmüştür; yönetim başkentten atanan valiler üzerinden yürür, bazen yerel beyler de vali yapılabilir.

• Kralın konumu “devlet-din” ekseninde çok güçlüdür: kralın aynı zamanda baş rahip ve tanrının yeryüzündeki temsilcisi olduğu anlayışı test sorularında açıkça vurgulanır. 

⚰️ Ölüm-gömü anlayışı

• Urartularda “öteki dünyada bir şekilde yaşam” inancı; mezar çeşitliliği (kaya mezarları, oda mezarlar, basit mezarlar, yakma gömü ve urne) şeklinde anlatılır. 

⚔️ Siyasi gerileme ve yıkılış

• MÖ 730’lar: Asur’un güçlenmesiyle Urartu’nun toprak kaybetmeye başladığı; ardından Asur savaşlarının geldiği belirtilir.

• Güç dengesi değişir: Med-İskit ittifakı sonucunda Ninova düşer (MÖ 605) ve Asur İmparatorluğu tarihe karışır.

• Bu gelişmeler Urartu’yu da etkiler; Urartu MÖ 7. yüzyılın sonunda tarih sahnesinden çekilir.

• Çavuştepe ve Toprakkale gibi eski Urartu kalelerinde bulunan İskit tip ok uçları, Urartu ülkesinin İskitlerce ele geçirildiğine dair anlatıları destekleyen kanıt olarak anılır.

🐂 5)Phryg Krallığı: krallar, ana tanrıça ve tümülüs geleneği

👑 Krallar ve başlangıç

• Phryg uygarlığının bilinen ilk kralı Gordios olarak verilir (hakkında sınırlı bilgi olduğu da belirtilir). 

🧿 Ana Tanrıça:Matar / Kybele

• Phryglerin Ana Tanrıça’yı (Matar) devletiyle özdeşleştirecek kadar benimsediği; Kybele’nin kökleri Anadolu’da eski olsa da tarihe “Phryg tanrıçası” olarak geçtiği ifade edilir.

🏺 Tümülüs (mezar tipi) ve tarihleme

• En erken tümülüsler: MÖ 9. yüzyıl sonu – 8. yüzyıl başı. 

• Tümülüs geleneğinin yayıldığı alan: batıda Afyonkarahisar, güneybatıda Elmalı (Antalya yakınları), güneydoğuda Niğde yöresi. 

• Yoğun kümelenme: Ankara, Gordion (Yassıhöyük), Çorum Alacahöyük çevresi. 

• Tümülüs tanımı: ahşap mezar odası (düz/semerdam çatılı), sedir üstüne yatırılan ölü ve armağanlar; üzerinin toprakla örtülmesiyle “yapay tepe” oluşur. 

🏔️ Gordion “Büyük Tümülüs” 

• Gordion’da ~100 tümülüs saptandığı; en görkemlinin “Midas’ın mezarı” diye bilinen Büyük Tümülüs olduğu aktarılır. 

• Son dendrokronoloji sonuçlarıyla bunun Midas’tan ziyade babası/dedesi olabileceği görüşünün ağır bastığı belirtilir. 

• Ölçüler ve içerik: 300 m çap, 53 m yükseklik; altında ahşap mezar odası, semerdam tavan; odada ~60 yaşerkek iskeleti, kakmalı ahşap mobilyalar, ~200 tunç kap, demir üçayaklar üzerinde kazanlar; duvarların kumaş kaplı oluşu. 

🧷 4. Ünite “Altın Ezber Paketi”

• Demir Çağı: MÖ 1200–750/700

• MÖ 1200–1050 Deniz Kavimleri Göçleri

• Güç dengesi (MÖ 9–8. yy): Urartu – Geç Hitit – Phryg – Lidya

• Geç Hitit: Hilani, ortostad, Kargamış, Aslantepe/Sulumeli

• İvriz: Konya/Ereğli, Varpalavas, MÖ 742–727, Tarhundas

• Urartu başkent: Tuşpa = Van; eyalet-vali sistemi

• Urartu gerileme: MÖ 730’lar; Asur’un çöküşü: Ninova MÖ 605; Urartu sonu: MÖ 7. yy sonu; kanıt: Çavuştepe–Toprakkale İskit ok uçları

• Phryg: ilk kral Gordios; Ana Tanrıça Matar/Kybele; tümülüs en erken MÖ 9 sonu–8 başı; Gordion Büyük Tümülüs 300 m / 53 m