Anadolu Tunç Çağı Krallıkları ve Troya Savaşı -3

🧭 1) Dönemin “büyük resmi”: Tunç, ticaret ve kentleşme

• Tunç üretimi için kalyan/kala(y) gereksinimi Anadolu’yu dış ticarete daha da bağımlı kılar; maden ticareti ve uzmanlık meslekleri artınca iş bölümü ve kentleşme hızlanır (ilk kent-devlet düzeni). 

• Koloni Çağı’nda kültürel etkiler de büyür: çömlekçi çarkı tüm Anadolu’ya yayılır; kap formlarında çeşitlenme olur. Mühür kullanımında da Anadolu’nun damga mühürleri yanında Mezopotamya kökenli silindir mühürleryaygınlaşır. 

🟫 2) ORTA TUNÇ ÇAĞI: Asur Ticaret Kolonileri

🔑 Temel kavramlar

• Karum: Asurca “liman/rıhtım”; pratikte Asurlu tüccarların şehir yanında kurup serbest ticaret yaptığı merkez. 

• Vabartum: Ana merkezler arasında tüccarların konakladığı tesisler. 

🗺️ Merkez: Kültepe–Kaniş (Neşa)

• Karum sisteminin merkezi Kültepe’deki Kaneş Karumudur. Kültepe’nin eski adı Kaniş / Neşa olarak verilir. 

• Koloni çağının son evresinde Kültepe Karumu’nun MÖ 1725 civarında bir yangınla sona erdiği belirtilir; bu kırılma sonrası Hitit Devleti’nin yavaş yavaş belirginleştiği vurgulanır.

🧾 Ticaretin mantığı 

• Asurlu tüccarlar kalyan/kala(y) gibi tunç için kritik malzemeleri getirir; karşılığında altın–gümüş–değerli taşlar gibi mallar götürür. 

🟥 3) ESKİ HİTİT DEVLETİ (Kuruluş ve yayılma)

🌍 Anadolu’daki çok dilli yapı

• Hititler yükselirken Anadolu’da farklı dilli topluluklar vardır: Hattiler, Luviler, Palalar, Huriler özellikle anılır. 

👑 Kuruluş çizgisi: Anitta → Labarna → Hattuşili

• Kaniş Kralı Anitta’dan yaklaşık 100 yıl sonra, Kuşşaralı Labarna; Hattuş (Boğazköy)’u ele geçirir, burayı Hattuşa adıyla başkent yapar ve “Hattuşalı” anlamındaki Hattuşili adını alır: Hitit Devleti resmen kurulur.

• Başkent Hattuşa (Boğazköy): Çorum/Boğazkale’de konumlanan, adı Hattilerin “hattuş” kökünden türetilen merkez. 

⚔️ Yayılma ve kilit tarihler

• I. Hattuşili (MÖ 1650’ler) ile Eski Hitit hızlı gelişir; hedef Kuzey Suriye, ardından Batı Anadolu’daki Arzavaülkesine uzanır. Seferlerle eski Babil yazısı öğrenilir ve uyarlanır.

• I. Murşili (MÖ 1620–1590): Halep Hititlere katılır; Babil zaptı MÖ 1594 olarak verilir.

• I. Murşili’nin öldürülmesi sonrası iç kargaşa: I. Hantili (MÖ 1590–1560) tahta çıkar; hanedan içi çekişmeler devleti zayıflatır.

• Telepinu (MÖ 1525–1500): tahta çıkış düzeni/kurallarıyla iç kavgaları sınırlamaya çalışır; Eski Hitit evresinin kapanış figürü olarak öne çıkar.

🟦 4) SON TUNÇ ÇAĞI ve YENİ HİTİT (Hitit İmparatorluğu): MÖ 1450–1180

• İmparatorluk dönemi MÖ 1450–1180 arasıdır; metin bu evreyle birlikte Tunç Çağlarının sona erdiğini vurgular.

👑 Ana krallar ve tarihler

• II. Tuthalia (MÖ 1450–1420) + I. Şuppiluliuma (MÖ 1380–1340): devletin yeniden güçlenip bölgesel güç oluşu.

• I. Şuppiluliuma sonrası: II. Arnuvanda (MÖ 1340–1339) → II. Murşili (MÖ 1339–1306).

• II. Muvattali (MÖ 1306–1282) döneminde Suriye egemenliği yüzünden Mısır ile büyük gerilim ve savaş.

⚔️ Kadeş Savaşı ve “ilk barış antlaşması”

• Kadeş Savaşı: Kadeş yakınlarında Hitit–Mısır çatışması; Mısır tahtında II. Ramses. Sonuç “kim kazandı” tartışmalı; Mısır’da Ebu Simbel yazıtı Ramses’i, Hitit yazıtları II. Muvattali’yi öne çıkarır.

• Kadeş Barış Antlaşması (MÖ 1270): “tarihin bilinen ilk barış antlaşması” olarak verilir; taraflar II. Ramses ve Hitit Kralı III. Hattuşili (MÖ 1275–1250).

🌊 Çöküş dinamiği: “Deniz Kavimleri” baskısı

• Deniz Kavimleri (MÖ 1200): Anadolu’ya büyük baskı yaratan istila dalgaları; kuzeybatı yolunun kesilmesi gibi sonuçlar anlatılır. 

🟨 5) TROIA (Hisarlık) ve stratigrafi: IV–VI, VI/VIIa ve “savaş” meselesi

🗺️ Yer ve kimlik

• Troia, Çanakkale Boğazı’nın Asya kıyısında Hisarlık Tepesi üzerinde; Homeros’un İlyada anlatısıyla ilişkilendirilen yer olarak sunulur. 

• Troia ile Hitit belgelerindeki Wilusa eşleştirmesi için önemli bir kanıt olarak, Troia’da bulunan Luwice mühürden söz edilir (Troia’nın Luwi kültürünün parçası oluşu vurgulanır). 

⏳ Troia VI/VIIa kronolojisi

• Troia VI/VIIa evresi MÖ 1700’lerde başlar (Orta Tunç başlangıcı) ve tüm Geç Tunç’u kapsar; MÖ 1200’lerdeTroia ile biter. 

• VI evresinin sonunda (MÖ 1300’ler) bir deprem olduğu ve bunun VI–VIIa ayrımında kritik olduğu belirtilir. 

• VIIb1/VIIb2 katmanlarında Tunç çağlarının bittiği, Demir çağlarının başladığı düşüncesi de metinde geçer. 

🧑‍🏺 Modern kazı tarihi

• Heinrich Schliemann’ın 1870’te Homeros’tan yola çıkarak kazılara başladığı; amacının bilimden çok “hazine” aramaya yakın olduğu ve “Priamos’un hazinesi” aradığı aktarılır. 

⭐ 3. Ünite “kilit ezber paketi”

• Karum / Vabartum / Kültepe–Kaniş (Neşa)

• MÖ 1725: Kültepe karum yangını → Hititlerin belirginleşmesi

• I. Hattuşili (MÖ 1650’ler), I. Murşili (MÖ 1620–1590), Babil zaptı MÖ 1594, Telepinu (MÖ 1525–1500)

• Yeni Hitit/İmparatorluk: MÖ 1450–1180

• Kadeş Barış Antlaşması MÖ 1270: II. Ramses + III. Hattuşili (MÖ 1275–1250)

• Deniz Kavimleri MÖ 1200 

• Troia VI/VIIa: MÖ 1700’ler başlangıç, MÖ 1300’lerde deprem, MÖ 1200’lerde bitiş 

• Schliemann 1870 kazıları