Irmak Vadisinden Tiyatro Sahnesine, Mozaikten Kral Mezarlığına
Bu kategori, haritada birbirinden kopuk gibi görünen dört noktayı birleştiriyor:
- Yeşilırmak kıyısında, kayalara oyulmuş Pontus kral mezarlarıyla Amasya,
- Fırat üzerinde köprü anlamına gelen adıyla Zeugma,
- Mükemmel akustiğiyle hâlâ kullanılan Aspendos Tiyatrosu,
- Karia satrabı Hekatomnos’un anıtsal mezarıyla Milas.
Hepsinin ortak paydası: suyun, ticaretin ve iktidarın taş üstüne nasıl yazıldığını anlatmaları.
1. Amasya: Pontus Krallarının Kayaya Kazınmış Başkenti 🏞
Bugünkü Amasya, Yeşilırmak’ın iki yakasına oturan, dar bir vadi içindeki şehir. Kaya yüzeyine oyulmuş anıtsal mezarları, ahşap Osmanlı konakları ve tepedeki kalesiyle tam bir “doğal amfi tiyatro” hissi verir.
Pontus’un Başkenti
- Hellenistik dönemde, Mithridat kralları burada Pontus Krallığı’nın başkentini kurar. Amasya (Amaseia), yaklaşık MÖ 3. yy’dan 2. yy’a kadar bu hanedanın yönetim merkezidir.
- Kent, coğrafyacı Strabon’un da memleketidir; Strabon, eserinde Amasya’yı, kayalıkların arasına gizlenmiş ama zengin bir şehir olarak tarif eder.
Vadi yamacındaki sarp kayalara oyulmuş kral mezarları, Pontus hanedanının “sıradan bir şehir değil, doğal surlarla korunan bir saray–başkent” kurduğunu gösterir.
Bugün Amasya’ya bakarken:
- Aşağıda Osmanlı yalıboyu evleri,
- Yukarıda Pontus kral kaya mezarları,
- En tepede kaleyi aynı kadrajda görmen mümkün.
Bu üç katman, şehrin antik, Selçuklu–Osmanlı ve modern kimliklerinin üst üste bindirilmiş hâlidir.
2. Zeugma: Fırat Üzerinde Bir “Geçiş” Şehri ve Mozaik Hazinesi 🐟
Gaziantep–Birecik hattında, Fırat’ın kıyısında kurulmuş Zeugma Antik Kenti, adını doğrudan bulunduğu konumdan alır:
- Yunanca zeugma, “bağ, yoke, köprü, geçiş” anlamına gelir.
- Kent, Makedon komutan Seleukos Nikator tarafından MÖ 300’ler civarında, Fırat üzerinde kurulan ilk köprülerden birinin yanına, çift şehir olarak (karşılıklı iki yakada) inşa edilir.
Yani adının özünde, hem askerî–stratejik bir geçiş, hem de ticaret yollarının kavşağı olma fikri vardır.
Mozaikler ve Roma Villaları
Zeugma, özellikle Roma İmparatorluk döneminde:
- Fırat geçişini kontrol eden bir garnizon şehri,
- Aynı zamanda nehir kıyısında lüks villaların, avlu–havuzlu evlerin kurulduğu bir refah alanıdır.
Bu villalardan çıkarılan mozaikler bugün Zeugma Mozaik Müzesinde sergileniyor ve müzeyi:
- Dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri hâline getiriyor,
- “Çingene Kızı” başta olmak üzere pek çok ünlü panel, kentin sanat seviyesini gösteriyor.
Sınav mantığıyla bakınca, Zeugma adının “köprü / geçiş” anlamıyla ilişkilendirilmesi ve kentin Fırat üzerindeki stratejik konumu özellikle öne çıkar.
3. Aspendos: Zenon’un Tiyatrosu ve Su Kemerleri 🎭💧
Antalya yakınındaki Aspendos, Pamphylia bölgesinin zengin tahıl ve şarap ihracat merkezlerinden biriydi. Bugün kenti üne kavuşturan ise, neredeyse hiç bozulmadan günümüze gelmiş Roma tiyatrosu.
Mimar Zenon’un Eseri
- Aspendos Tiyatrosu, İS 2. yüzyılda, Marcus Aurelius döneminde inşa edilir.
- Giriş yazıtlarından, mimarının Theodoros’un oğlu Zenon olduğunu, tiyatronun ise iki zengin kardeş Curtius Crispinus ve Curtius Auspicatus tarafından bağışlandığını biliyoruz.
- Yaklaşık 12–15 bin kişilik kapasitesiyle, dönemin ortalama kent nüfusunu düşününce, kentin ne kadar geniş bir hinterlanda hitap ettiğini gösterir.
Tiyatronun sahne binası neredeyse bütünüyle ayakta, akustiği ise öyle güçlü ki bugün hâlâ konser ve festivallerde aktif olarak kullanılıyor.
Su Kemerleri: Mühendislik Dersliği
Aspendos’un hemen arkasındaki yamaçta, çift hatlı su kemerleri ve sifon sistemi, Roma mühendisliğinin incelikli örneklerinden biridir:
- Yüksek basınçlı suyu taşımak için kemerler üzerinde basınç kuleleri ve kapalı kanallar kullanılmıştır.
- Derzlerde kireç harcı ile su sızdırmazlığı sağlanır; bu ayrıntı, bazı sorularda özellikle vurgulanır.
Aspendos’u bütün olarak okuduğunda:
Bir tarafta mükemmel akustiğe sahip tiyatro, öte tarafta su kemerleri ve mühendislik çözümleri ile, Roma’nın hem kültürel hem teknik gücünü görürsün.
4. Milas: Hekatomnos’un Anıt Mezarı ve Frizlerdeki Savaşlar 🐎🗡
Muğla/Milas’taki Uzunyuva Anıt Mezarı, Karia satrabı Hekatomnos’a ait anıtsal bir tümülüs–mezar kompleksidir ve Halikarnas Mozolesi’yle yakın akraba bir tasarım sunar.
Hekatomnos Kimdir?
- Hekatomnos, MÖ 4. yüzyılda Karia bölgesinin yerel hanedan yöneticisi ve Pers satrabıdır; oğlu Mausolos için Bodrum’da inşa edilen Halikarnas Mozolesi, antik dünyanın Yedi Harikası’ndan biri sayılır.
- Milas’taki anıt mezar (Hekatomneion), bu hanedanın kendi başkentinde yarattığı anıtsal mezar geleneğininerken halkasıdır.
Frizlerde Amazonomachia ve Kentauromakhia
Hekatomnos’un mezar odasında, duvarlarda ve friz kuşağında yer alan sahneler, satrap ailesinin gücünü ve kahramanlık ideolojisini anlatır:
- Frizde Amazonlarla yapılan savaş (Amazonomachia),
- Ve insanlarla kentaurların savaşı (Kentauromakhia/Centauromachy) betimlenir.
Bu sahneler, Halikarnas Mozolesi’nin friz programıyla da benzerlik taşır; bu yüzden iki anıt çoğu zaman birlikte incelenir.
Bazı yanlış şıklarda “Hekatomnos’un mezar odasının içi bütünüyle ahşap panellerle kaplıdır” gibi ifadeler görebilirsin; oysa mevcut yayınlar, duvar resimleri ve frizlere odaklanır, “tamamen ahşap kaplama” gibi bir tanım vermez.
5. Dört Noktayı Birlikte Okumak
Bu Amasya–Zeugma–Aspendos–Milas hattı, Anadolu’da coğrafya + ticaret + iktidar kombinasyonunun dört farklı yüzünü gösteriyor:
- Amasya – Dağlık vadide, kayaya oyulmuş mezarlarla güç gösteren bir Pontus başkenti.
- Zeugma – Fırat üzerindeki köprü/geçiş şehri, Roma villaları ve mozaikleriyle zengin bir ticaret ve garnizon merkezi.
- Aspendos – Mimar Zenon’un tiyatrosu ve su kemerleriyle mühendislik + sanat sentezini yansıtan Pamphylia kenti.
- Milas (Hekatomnos Mezarı) – Karia satrap hanedanının, Halikarnas Mozolesi’ne giden yolda inşa ettiği erken anıtsal mezar ve frizlerinde mitolojik savaş sahneleri.
