✅ Genel Kavramlar
- El Sanatları: Basit el aletleriyle veya yalnız el becerisiyle üretilen, çoğu taşınabilir zanaat ürünleri ve etnografik eşyalar.
✒️ Kitap Sanatları
Hat
- Hattat: Arap harfleriyle güzel yazı yazma sanatıyla uğraşan kişi.
- Hüsn-i hat: Sanatsal değeri olan güzel yazı.
- Kûfî: Köşeli/geom. karakterli yazı; Küfe’de geliştiği için bu adla anılır.
İpucu: “Kûfî = köşeli”. - Aklâm-ı sitte: 13. yy’da standartlaşan altı yazı: sülüs, nesih, muhakkak, reyhanî, tevkî, rıka.
İpucu: “6 kalem”.
Minyatür – Tezhip – Cilt
- Minyatür: El yazmalarında metni destekleyen anlatı resimleri (tarih, sefer, kent, portre).
- Topografik minyatür: Kent/rota/menzil odaklı, belge niteliği güçlü minyatür türü.
İpucu: “Harita gibi kent”. - Tezhip: Sayfa düzenini altın ve motifle bezeme sanatı.
İpucu: “Yazıyı taçlandırır”. - Cilt: Yazmayı koruyan ve dış estetiği kuran kapak sanatı.
İpucu: “Dış kalkan”.
🏺 Seramik – Çini – Cam
Seramik
- Seramik: Kilin şekillendirilip pişirilmesiyle oluşan ürünler (kap, tabak, karo vb.).
- Zeuxippus seramikleri: Bizans döneminde konsantrik daireli bezemeleriyle tanınan seramik grubu.
İpucu: “Daire içinde kuş/geometri/palmet/rumî”. - Haliç işi: Tek renk mavi-beyaz; spiral/helezon + kanca/virgül yaprak motifleriyle bilinen üslup.
İpucu: “Mavi-beyaz spiraller”.
Çinicilik (teknik + terim)
- Çini: Mimari yüzeyleri kaplamada kullanılan sırlı seramik levha/karo.
- Bünye (hamur): Çininin gövde malzemesi.
- Bisküvi: İlk pişirim sonrası, sırsız sertleşmiş gövde.
- Astar (engobe): Yüzeyi düzenleyen/zemin hazırlayan ince tabaka.
- Sır: Pişince camlaşarak parlak/koruyucu yüzey veren tabaka.
İpucu: “Cam ceket”. - Sıraltı boyama: Boya sırın altına uygulanır; dayanıklı ve net sonuç.
İpucu: “Boya altta”. - Sırüstü boyama: Boya sırın üstüne uygulanır.
- Lüster (perdah): Sır üstünde metalî/parıltılı görünüm veren teknik.
İpucu: “Işıltı = lüster”. - Minai: Çok renkli/katmanlı uygulamalarla öne çıkan tarihî çini tekniği.
- Çini mozaik: Küçük parçaların kesilip birleştirilmesiyle desen oluşturma.
İpucu: “Parçayla desen”. - Tahrir: Motiflerin dış hatlarını belirleyen kontur çizgisi.
İpucu: “Kontur = tahrir”.
Çini desen/motif adları
- Rûmî: Kıvrımlı, stilize yaprak/gövde karakterli motif ailesi.
- Hatâyî: Stilize çiçek/rozet temelli motif ailesi.
- İslimî (kıvrım dal): Sarmal dal üzerinde akan bitkisel kompozisyon dili.
- Palmet: Yelpaze/taç gibi açılan stilize yaprak formu.
- Penç: Çok yapraklı rozet/çiçek göbeği motifi.
- Bulut (Çin bulutu): S kıvrımlı bulut formları (Çin etkili).
- Çintemani: Üç benek + dalgalı çizgilerle kurulan klasik motif.
İpucu: “3 benek”. - Saz yolu (saz üslubu): Uzun, hançer yapraklı dinamik bitkisel dil.
- Dalga–kaya: Çin etkili dalga çizgisi + kaya kompozisyonu.
Cam
- Beykoz işi: Osmanlı geç döneminde Beykoz çevresinde gelişen cam üretimi/üslubu.
- Opalin cam: Sütlü/opal görünümlü, opak karakterli cam türü.
İpucu: “Süt gibi”. - Çeşm-i bülbül: Sarmal çizgili/şeritli cam estetiğiyle anılan ürün grubu.
İpucu: “Camda burgu çizgi”.
⚒️ Maden Sanatı
Malzeme/alaşım
- Pirinç: Bakır + çinko alaşımı.
İpucu: “Pirinç = Cu+Zn”. - Tunç: Bakır + kalay alaşımı.
İpucu: “Tunç = Cu+Sn”.
Teknik ve kavramlar
- Çalma: Çekiç + küt çelik aletle metal yüzeyde derin yiv/çizgi açma.
- Kazıma: Sivri çelik aletle yiv açıp çıkan parçayı çıkarma.
- Kabartma (çarpma/çakma): Metalin içten/dıştan çekiçlenmesiyle kabartma desen oluşturma.
- Delikişi (kesme/ajur): Delici-kesici aletlerle delikli süsleme yapma.
İpucu: “Ajur = delik”. - Telkâri (filigre): Altın/gümüş telleri eğip bükerek lehimle birleştirme.
İpucu: “Tel + lehim”. - Kakma: Açılan yiv/çukurlara farklı metal parçaları yerleştirerek kontrast oluşturma.
- Kaplama / Yaldızlama: İnce altın levha kaplama veya malgalama ile altınlı yüzey elde etme.
- Tombak: Osmanlı’da özellikle bakır üzerine altın kaplama örneklere verilen ad.
- Savat / Savatlama (niello): Yivlere siyah macun doldurarak kontrastlı desen oluşturma.
- Murassa: Değerli taşlarla (yakut, zümrüt, elmas vb.) süsleme (Osmanlı terimi).
- Mine (emay/enamel): Toz cam + oksit karışımının yuvalara doldurulup fırınlanmasıyla parlak dolgu oluşturma.
🌳 Ahşap Sanatı
- Kündekâri (hakiki/çakma tekniği): Çokgen/yıldız parçaları çivi-tutkal olmadan oluklu kirişlere geçirerek kurulan dayanıklı geçme sistem.
İpucu: “Geçme = çatlamaz”. - Sahte (yalancı) kündekâri: Parçaların gizli çivilerle tutturulduğu, daha az dayanıklı uygulama.
- Oyma ve kabartma: Zemin oyularak motifin kabartma şekilde ortaya çıkarılması.
- Kakma (ahşap): Ahşaba sedef/fildişi/gümüş/bağa vb. malzemelerin yerleştirilmesi.
- Neccar: Marangoz.
- Nahhat: Ağaç oymacısı.
- Sedefkâr: Sedef ustası / sedefçi.
🧵 Dokuma Sanatları (Halı – Kilim – Düz Dokumalar)
Temel
- Dokuma: Çözgü (dikey) + atkı (yatay) ipliklerin tezgâhta birleştirilmesi.
- Çözgü (warp): Tezgâhta boyuna uzanan iplikler.
İpucu: “Çözgü = dik”. - Atkı (weft): Enine geçirilen iplikler.
İpucu: “Atkı = yatay”. - Tezgâh: Dokumanın üretildiği düzenek.
- İlik/ilme (hav ipliği): Halıda tüy etkisi veren düğümlü iplik.
- Hav: Halının tüylü yüzeyi.
Halı
- Halı: Düğüm (ilme) ile üretilen havlı dokuma.
- Gördes düğümü (Türk düğümü/simetrik): Simetrik sarım; dayanıklılık vurgusu.
- Sine düğümü (İran düğümü/asimetrik): Asimetrik sarım; ince çizimde avantaj sağlayabilir.
- Düğüm sıklığı: Birim alandaki düğüm sayısı (incelik/işçilik göstergesi).
- Bordür (kenar suyu): Çevreyi dolaşan çerçeve bandı.
- Orta alan (zemin): Bordür içinde kalan ana kompozisyon alanı.
- Göbek/Madalyon: Kompozisyonun merkez motifi.
- Köşe–göbek düzeni: Merkez madalyon + köşe kompozisyonlu şema.
- Seccade: Mihrab düzenli ibadet halısı.
Kilim ve düz dokumalar
- Kilim: Havsız (ilmesiz) düz dokuma.
İpucu: “Kilim = tüysüz”. - Düz dokuma: Hav kullanılmayan dokumaların genel adı.
- Cicim: Düz dokuma zemine ek iplikle motif verme.
- Zili: Daha belirgin/sırtlı desen etkisi veren düz dokuma tekniği.
- Sumak (soumak): İpliğin çözgü üzerine dolandırılmasıyla “örgümsü” yüzey veren teknik.
Malzeme/boya
- Doğal boya: Bitkisel/kök kaynaklı boyalar; derin ton.
- Sentetik boya: Kimyasal boyalar; seri üretim.
- Yün: Ana malzeme; sıcaklık ve esneklik.
- Pamuk: Çözgü/atkıda sık kullanılır.
- İpek: İncelik ve parlaklık; prestij.
🐄 Deri Sanatları
- Deri: İşlenerek dayanıklı malzemeye dönüştürülmüş hayvan derisi.
- Tabaklama (sepileme): Deriyi dayanıklı hâle getiren işlem.
- Meşin: İnce ve yumuşak işlenmiş deri.
- Sahtiyan: Kaliteli, ince, parlak deri türü.
- Saraçlık: At koşum takımı ve eyer gibi deri donanımların yapımı.
- Kösele: Kalın, sert tabanlık deri.
- Deri kakma: Deri yüzeye farklı malzemeleri yerleştirerek bezeme.
- Baskı (deri üzerine): Kalıp/aletle deriye desen basma (soğuk/sıcak baskı).
🌊 Ebru Sanatı
- Ebru: Yoğunlaştırılmış su yüzeyinde desen oluşturup kâğıda aktarma sanatı.
- Tekne: Ebrunun yapıldığı kap.
- Kitre: Suyu yoğunlaştıran kıvam verici.
- Öd: Boyanın su yüzeyinde açılmasını sağlayan katkı.
- Biz: Desen vermek için sivri uçlu alet.
- Tarak: Dişli alet; paralel/ritmik desen üretir.
Desen adları
- Battal ebru: Damlaların doğal yayılmasıyla oluşan temel desen.
- Gelgit: Sağ–sol çekişlerle dalgalı desen.
- Şal ebru: Gelgit + ek hareketlerle şal dokusu hissi.
- Taraklı ebru: Tarakla çizgili düzen.
- Hatip ebrusu: Rozet/çiçekimsi formlu düzenlemeler.
- Çiçekli ebru: Lale/karanfil vb. çiçek formlu ebru.
- Akkase (akase) ebru: Maskeleme ile yazı/şekil + ebru birlikte yapılan uygulama.
🧢 Keçe Sanatı
- Keçe: Yün liflerinin su–sabun–basınç/ısı ile kenetlenmesiyle oluşan yüzey.
İpucu: “Dokuma değil, kenetlenme”. - Tepme keçe: Dövme/yoğurma ile keçeleştirme yöntemi.
- Serme/katlama: Yün tabakalarını yayma ve üst üste getirerek kalınlık ayarlama.
- Sabunlama: Liflerin kaynaşmasını hızlandıran aşama.
- Kalıp keçe: Kalıp üzerinde üç boyutlu form verilen keçe.
- Aplike (keçede): Keçe yüzeye başka keçe parçaları ekleyerek desen oluşturma.
- Motifli keçe: Desenin üretim sırasında liflerin içine “gömülü” verilmesi.
