Anadolu’da Hellenistik Dönem -7

🧭 1) Başlangıç: Büyük İskender sonrası güç boşluğu

• MÖ 323: Makedonya Kralı III. Aleksandros (Büyük İskender) Babil’de ölür. Taht meselesi krize dönüşür; generaller (Diadokhoslar) toplanıp Perdikkas’ı (naip + başkomutan) seçer. 

• MÖ 321: Perdikkas, İskender’in cesedinin Mısır’a kaçırılması üzerine Mısır’a yürür; ancak kendi subayları tarafından öldürülür. Ardından imparatorluk yeni bir paylaşım düzenine girer (Seleukos, Ptolemaios, Antigonos–Demetrios, Lysimakhos, Kassandros payı). 

• MÖ 306 sonrası: Diadokhoslar yönettikleri bölgelerde “kral” ilan edilmeye başlar. 

⚔️ 2) Dönüm savaşları: İpsos → Korupedion

• MÖ 301 İpsos Savaşı (Afyonkarahisar/Çay yakınları): Antigonos’a karşı Lysimakhos–Seleukos–Ptolemaiosittifakı; Antigonos ölür, Demetrios kaçar. Sonuçta topraklar yeniden paylaşılır. 

• MÖ 281 Korupedion Savaşı (Manisa/Magnesia ad Sipylum kuzeyi): I. Seleukos ile Lysimakhos karşılaşır; Lysimakhos yenilip ölünce Diadokhoslar devri kapanır, Hellenistik Krallıklar dönemi belirginleşir. 

🏛️ 3) Anadolu’da Hellenistik krallıklar ve yerel aktörler

Diadokhoslar döneminde Anadolu’da, İskender’in tam kontrol etmediği alanlarda yerel yöneticiler ve Pers kökenli elitler varlığını sürdürür:

• Antigonos’un yanında görev yapıp daha sonra Pontos Krallığını kuracak isim: I. Mithridates 

• Pers kökenli bir örnek: Perdikkas tarafından öldürülen I. Ariarathes (MÖ 350–322); oğlunun Kappadokia Kralı olacağı belirtilir. 

• Bithynia tarafında yerel güçlenme: Zipoites (MÖ 327–279) “yerel şef” profiliyle anılır. 

🟦 4) Seleukoslar: kent kurma, savaşlar, Roma baskısı

• Seleukoslar Anadolu’da çok sayıda yeni kent kurar, bazı eski kentlerin adını değiştirir. Örnekler:

  Antiokheia ad Orontes (Antakya), Pisidia Antiokheiası (Yalvaç), Seleukia ad Pierra, Seleukia ad Kalykadnos, Laodikeia ad Lykos (Eskihisar/Denizli), Stratonikeia (Eskihisar/Yatağan/Muğla), Apameia (Dinar).

• Kentlerde bulunan yazıtlar, Seleukos krallarının şehirleri cömert bağışlarla destekleyip özellikle inşaat programlarını finanse ettiğini gösterir. 

• Roma ile kırılma: (metinde) Antiokhos’un MÖ 197’de İran’da bir tapınağı yağmalamak isterken öldürüldüğü; sonrasında Seleukosların zayıfladığı anlatılır. 

• MÖ 67: korsanları temizlemek için Anadolu’ya gelen Roma generali Pompeius; MÖ 64’te son Seleukos kralını tahttan indirip krallığa son verir; topraklar Kilikia (başkent Tarsus) ve Suriye (başkent Antiokheia/Antakya)eyaletlerine bağlanır. 

🟥 5) Pergamon (Bergama) Krallığı: hazineden devlete

• MÖ 301 İpsos sonrası galiplerden Lysimakhos, Pergamon’a ganimet/hazine koyar ve koruması için Philetairos’u (MÖ 281–263) garnizonla yerleştirir.

• Lysimakhos ölünce Philetairos, Seleukoslarca Pergamon valisi atanır; fakat Seleukoslardaki taht kavgaları sırasında Pergamon giderek bağımsız davranır. 

• I. Eumenes (MÖ 263–241): MÖ 261 Sardis’te Seleukosları yenerek bağımsızlığı “tam” kazanır. 

• I. Attalos (MÖ 241–197): Galatları ve Seleukosları yenerek Pergamon egemenliğini Batı Anadolu’da genişletir; Roma ile müttefiklik vurgulanır. 

• III. Attalos (MÖ 138–133): ölürken krallığı vasiyetle Roma’ya bırakır. 

🟨 6) Galatlar ve Galatia: Anadolu’nun “Kelt” başlığı

• Galatlar (Kelt toplulukları) Balkanlar üzerinden Trakya’ya gelir; Bithynia’daki taht kavgasında Kral I. Nikomedes (MÖ 279–255) tarafından MÖ 278’de Anadolu’ya çağrılır. 

• MÖ 230: Galat saldırısı Pergamon Kralı I. Attalos tarafından püskürtülür; bu zaferle ilgili anıtlar yapılır (Pergamon sanatında Galat teması). 

• Galatia kabileleri Kral Deiotaros (MÖ 64–40) zamanında birleşip Galatia Krallığını kurar; Amyntas (MÖ 36–25) ölünce Galatia Roma’ya bağlanır ve başkent Ankyra (Ankara) olacak şekilde Galatia eyaleti yapılır. 

🟩 7) Bithynia Krallığı: Marmara’nın doğusunda yükseliş

• Bithynia, İskender’in uğramadığı bölgelerden biridir; Pers sonrası bağımsızlık fırsatı yakalar.

• MÖ 297: bilinen ilk kral Zipoites kendini kral ilan eder. 

• I. Nikomedes (MÖ 279–255): kendi adını verdiği Nikomedia (İzmit) kentini kurup başkent yapar.  

🏟️ 8) Hellenistik şehir ve mimari: yeni “kamusal yaşam” dili

Bu dönem şehirlerinde yapı türleri sistematikleşir (ünite içeriğinde başlıklar halinde): Tapınaklar, tiyatrolar, stadionlar, stoalar, agoralar, bouleuterion–prytaneion, gymnasion, mezarlar, deniz fenerleri, surlar/savunma yapıları. 

🎭 Tiyatrolar

• Roma döneminde birçok Hellenistik tiyatro büyütülüp yarım daire plana çevrilir; orkestraları kazılarak gladyatör oyunlarına uygun hale getirilir; Roma sahne binaları daha gösterişlidir.

• Hellenistik tiyatro örnekleri olarak Priene ve Antiphellos (Kaş); Ephesos tiyatrosunun Hellenistik inşa edilip Roma’da büyütülmesi verilir. 

🏃 Stadionlar

• Dinsel şenliklerde sportif yarışlar için inşa edilen tip; Priene Stadion’u Hellenistik’tir; Anadolu’da genel yaygınlaşma Roma’da artar. 

🧱 Stoalar ve 🏛️ Agoralar

• Stoa: güneş/yağmurdan korunma amaçlı, agora ve tapınak çevresine yapılan uzun portikolar; geç Hellenistik–erken Roma’dan itibaren caddelerin yanına da yapılır. 

• Agora: artık sadece ticaret değil; halkın toplanabildiği, anıtların yerleştirildiği, çevresinde yönetim binaları olan kamusal merkez. Hellenistik agoraların çevresi stoalarla kaplıdır; stoaların içinde dükkânlar bulunur. 

• Yamaca kurulu kentlerde (ör. Pergamon, Alinda/Ayaklı, Aigai/Namurt Kalesi) çok katlı agora düzenleri; Side yakınındaki Seleukeia’da üç terasa yayılan çok katlı agora örneği özellikle anılır. 

🗿 9) Hellenistik heykel: tanrılar, kahramanlar, Galatlar

• Tapınaklara geç Klasik stili izleyen tanrı heykelleri dikilir. Klaros Apollon Tapınağı içindeki dev boy Apollon ve Artemis kült heykelleri örnek gösterilir. 

• Pergamon’da bulunmuş MÖ 2. yüzyıl Zeus heykeli (İstanbul Arkeoloji Müzeleri) bu dönemin orijinal eserlerindendir. 

• Praksiteles’in Knidos Aphrodite’si Hellenistik çağda yeni benzer tiplerin üretilmesine yol açar; Bithynialı Doidalses’in Aphroditesi bu tipe örnek verilir. 

• Euthkydes tarafından MÖ 300’lerde yapılan bronz Antiokheia Tykhe’si; ayrıca Bodrum açıklarında bulunup İzmir Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen MÖ 3. yüzyıl bronz drapeli Demeter heykeli “nadir orijinal” başyapıtlar olarak anlatılır. 

• Anadolu’da kahramanlar ve özellikle Galatları tasvir eden heykel grupları da yaygındır; Pergamon heykel okuluyla ilişkilendirilen Marsyas–Apollo grubu (Tarsus’tan Marsyas örneği İstanbul Arkeoloji Müzeleri) ve Akhilleus–Penthesilea grubu örneklenir. 

🧷 7. Ünite “Altın Ezber Paketi”

• MÖ 323 İskender ölümü (Babil) → Perdikkas naip 

• MÖ 321 Perdikkas öldürülür; paylaşım + MÖ 306 krallık ilanları 

• MÖ 301 İpsos (Çay/Afyon) + MÖ 281 Korupedion (Manisa kuzeyi) → Diadokhoslar devri biter

• Pergamon: Philetairos (281–263) → Eumenes (263–241; MÖ 261 Sardis) → Attalos I (241–197) → Attalos III (138–133; Roma’ya vasiyet) 

• Galatlar: MÖ 278 Anadolu’ya çağrılma (Nikomedes) + MÖ 230 Attalos zaferi + Deiotaros (64–40) + Amyntas (36–25) → başkent Ankyra

• Bithynia: MÖ 297 Zipoites + Nikomedia (İzmit) kuruluşu 

• Mimari tanımlar: stoa / agora / tiyatro / stadion ve örnekler (Priene, Antiphellos, Ephesos, Pergamon, Alinda, Aigai, Seleukeia) 

• Heykel: Klaros kült heykelleri, Pergamon Zeus (MÖ 2. yy), Antiokheia Tykhe (MÖ 300’ler), Galat temalı gruplar