Anadolu’da Klasik Çağ -6

🟣 1) Siyasi zemin: Pers egemenliği ve satraplık sistemi

• Perslerin Anadolu’da işgallere başladığı tarih: MÖ 546. Bu tarihten sonra bölgesel yönetimler satraplararacılığıyla yürütülür. Satraplar kendi bölgelerinde geniş yetkilidir; merkeze vergi toplamakla yükümlüdür. 

• Batı Anadolu’da öne çıkan satraplık merkezleri: Sardes ve Daskyleion. Bu kentler satraplık merkezi olduktan sonra savunma sistemi, satraplık sarayı ve yüksek refah düzeyi ile dikkat çeken merkezlere dönüşür.

• Sardes örneği: Pers yönetimi sonrası Anadolu’daki en önemli satraplık merkezlerinden biri hâline gelir; Pers krallarıyla ilgili resmî yazışmaların Persepolis kazılarında açığa çıktığı belirtilir. Kent çevresinde Pers tipinde anıt mezarlar da anılır.

🏙️ 2) Kent planlaması: Hippodamos Planı (ızgara plan)

• Sokakların birbirini dik açıyla kestiği; agora, tiyatro gibi kamusal alanlara rahat erişim sağlayan düzenli plan “Hippodamos Planı” olarak adlandırılır; ızgaraya benzediği için Izgara Plan da denir. 

• Arkeolojik bulgulara göre planın kökeni MÖ 7. yy, yaygınlaşması ise MÖ 5. yy olarak verilir; Batı Anadolu’da bu planın en iyi örnekleri Milet ve Priene’dedir. 

🏛️ 3) Tapınak mimarisi: Klasik çağın “zirvesi”

• Tapınaklar, Yunan dünyasında MÖ 7. yy’dan itibaren podyum üzerinde, ortada Naos (kutsal oda) ve çevresinde sütun düzeni ile standartlaşır; Klasik çağda en gelişkin seviyeye ulaşır. 

• Pers kontrolü altındaki Anadolu’da özellikle sahil kentlerinde, Yunan sanatının etkisiyle tapınaklar yapılır; yerel tanrılarla Yunan tanrılarının “yakın” görülmesi, Anadolu kültürü + Yunan sanatı birleşmesini temsil eder.

🏛️ Priene Athena Tapınağı (mimar + plan + tarih)

• Pytheos tarafından inşa edilir (aynı zamanda Halikarnassos Mausoleion’la da ilişkilendirilir). Pytheos’un, mimarlık alanında yenilikler getirip bunları kitaplaştırdığı; sonraki mimarlara öncül olduğu ve Hermogenes’in onun öğrencisi sayıldığı aktarılır.

• Tapınak tarihi: MÖ 4. yy’ın III. çeyreği. Plan: çevrede tek sütun sırası, kısa kenar 6, uzun kenar 11 sütun; yapı İon düzeninde. Naos’un arkasındaki “girinti” Pytheos’un yeniliklerinden biri olarak verilir.

🔥 Ephesos Artemis Tapınağı (Klasik dönemde yeniden yapım)

• Arkaik tapınak MÖ 356’da Herostratos tarafından yakılır; sonra yeni tapınak yapımına başlanır. Yapım MÖ 4. yy’ın ikinci yarısı boyunca sürer; Büyük İskender 334’te kente geldiğinde tapınak hâlâ tamamlanmamıştır.

⚰️ 4) Mezar mimarisi: Likya anıtları ve Karia’daki “dünya harikası”

🏺 Greko–Pers etkisi (sanatın adı bile var)

• Klasik çağ Anadolu’sunda Yunan–Pers etkileşimi güçlü olduğu için heykeltraşlık açısından bu dönem “Greko-Pers sanatı” olarak anılır.

🏔️ Likya (Antalya–Fethiye hattı): mezar geleneği

• Likya mezarları bölgenin en belirgin anıtlarıdır; ahşap mimariyi taklit eden kaya/taş mezarlar ve lahitler; Pers’e bağlı olsa da bölgenin kendi kültürünü koruduğu vurgulanır.

• En önemli Likya anıtları: Nereidler Anıtı, Perikles Mezar Anıtı, Trysa Mezar Anıtı. Bu anıtlarda Yunan tapınak planına benzer kurgu + Pers görünümlü figürler (kabartmalar) birlikte görülür.

• Nereidler Anıtı (Xanthos): yüksek kaide üzerinde, ortada mezar odası; çevrede 4×6 sütun sırası; içeride kline (ölü yatağı); kaidede ve duvarlarda kabartmalar.

🏛️ Halikarnassos Mausoleion

• Mausoleion, Karia’daki ünlü Pers satrabı Mausollos (MÖ 377–353) için Halikarnassos’ta yapılır; Antik çağın 7 harikasından biri olarak da verilir.

• Yapı, Yunan tapınak geleneği ile yerel mezar geleneğinin birleşimi olarak açıklanır; dört yandaki kabartmaların dönemin önemli heykeltraşlarınca yapıldığı belirtilir.

• İnşa ayrıntıları: podyum ortasında mezar odası; üst örtü 20 basamaklı piramit çatı. Mimarlar Satyros ve Pytheos; kabartmalar için Skopas, Leokhares, Bryaxis, Timotheus ile çalışıldığı; kabartmalarda Yunan mitolojisi sahneleri olduğu anlatılır.

• Yapım tarihi: Mausollos’un ölümünden sonra eşi tarafından yaklaşık MÖ 353–351’de yaptırıldığı belirtilir. 

• Sonraki kaderi: 15. yy’da yıkılır; taşları Bodrum Kalesi yapımında kullanılır; kalan bloklar 19. yy’da İngiliz araştırmacılarca Londra’ya taşınır. 

🪨 5) Steller ve seramik: Pers + Yunan etkisinin “gündelik izleri”

• Klasik dönem mezar stellerinde Greko–Pers etkisi görülür; örnek olarak bir satraplık merkezi olan Daskyleionbuluntuları öne çıkar: Pers tarzı görünüm/giyim + Yunan tarzı mobilyalar aynı kompozisyonda bulunur.

• Seramikte Pers kontrolü altındaki dönemde İran etkileri izlenir; MÖ 6. yy sonlarına doğru kaliteli üretim yerine daha basit ve kaba günlük kapların yaygınlaştığı belirtilir. Aynı dönemde Klasik Yunan seramik geleneği de Anadolu’da yaygın türlerdendir.

🧷 6. Ünite “Altın Ezber Paketi”

• MÖ 546 Pers işgalleri → satrap sistemi; Batı Anadolu’da Sardes & Daskyleion

• Hippodamos (ızgara) planı: yaygınlaşma MÖ 5. yy; örnekler Milet & Priene 

• Priene Athena Tapınağı: Pytheos, MÖ 4. yy III. çeyrek, 6×11 sütun, İon düzeni, Naos arkasındaki yenilik

• Ephesos Artemis: MÖ 356 Herostratos, yeniden yapım; 334’te (İskender geldiğinde) bitmemiş

• Greko–Pers sanatı; Likya anıtları: Nereidler, Perikles, Trysa

• Mausoleion: Mausollos (MÖ 377–353); yapım MÖ 353–351; mimarlar Satyros–Pytheos; heykeltraşlar Skopas–Leokhares–Bryaxis–Timotheus; 7 harika

• Seramik: Pers etkisi; MÖ 6. yy sonu basit-kaba kaplar + Klasik Yunan geleneği