Bu ünite temelde şu soruya odaklanır: Turizm, gelişmekte olan ülkeler için “kalkınma motoru” mu; yoksa “bağımlılık üreten” bir mekanizma mı?
1) “Kalkınma motoru” yaklaşımı: Turizm neden cazip görülür?
💱 Döviz hareketliliği (turizmin en güçlü vaadi)
Birçok ülke turizmi, döviz kazandırıcı etkisi nedeniyle ekonomik kalkınmanın gerçekçi yollarından biri olarak görür; özellikle kaynakları sınırlı ülkelerde turizm ithalattan sonra önemli bir döviz kaynağı gibi konumlanabilir.
Kritik nokta: Turizm; destinasyonun “deniz-güneş-kum” gibi düşük maliyetli çekicilikleri üzerinden döviz dolaşımını artırabilir; yatırımlarla cazibe artınca döviz girdisi de artabilir.
👷 İstihdam + çarpan mantığı
Turizm; doğrudan, dolaylı ve uyarılmış istihdam üretebilir (turizm çarpanı).
Ayrıca turizmde “çarpanlar” içinde ithalat çarpanı (yerel ekonomi dışından mal/hizmet alımı) özellikle kritik bir kavramdır.
📌 Modernleşme okuması
Senin verdiğin nottaki gibi modernleşme perspektifinde turizm; trickle-down / yayılma etkisi, modern değerlerin yayılması ve kalkınma aşamalarının hızlanması şeklinde düşünülür (ör. W. W. Rostow yaklaşımı). (Bu isim/kurgu modernleşme literatürünün klasik omurgasıdır.)
2) Eleştirel kutup: “Bağımlılık” – turizm yeni bir sömürü biçimi olabilir mi?
🌍 Merkez–çevre ilişkisi (bağımlılık analizi)
Bağımlılık yaklaşımı; “merkez” (gelişmiş kapitalist ülkeler) ile “çevre” (gelişmekte olan ülkeler) arasındaki eşitsiz ekonomik-siyasi alışverişe odaklanır. Turizm araştırmalarında bu çerçeve, özellikle turizm üretiminin organizasyonu/mülkiyeti üzerinden olumsuz sonuçları açıklamak için kullanılır.
🏢 Çok uluslu şirketler + kontrol mekanizması
Ünitede vurgulanan kritik tez: Uluslararası turizmin “bütünleştirici gücü”, zamanla havayolları, tur operatörleri ve otel zincirlerini kontrol eden büyük çok uluslu şirketlerin elinde yoğunlaşabilir; bu şirketler turizm ürününü oluşturma–koordine etme–pazarlama gücüne sahiptir.
💸 Sızıntı (Leakage) – dövizin ülkede kalmaması
Gelişmekte olan ülkeler kapasiteyi artırmak için ithalat ve/veya yabancı yatırımcıya yönelebilir. Fakat yabancı sermaye üzerinden gelen dövizin bir kısmının ülke ekonomisinde kullanılmadan yatırımcı ülkeye dönmesi, turizmin döviz katkısını düşürür; bu, ünitede “sızıntı” başlığıyla ilişkilendirilen ana risklerden biridir.
3) Küreselleşme: Turizmin yayılması bağımlılığı nasıl etkiler?
📈 Ölçek büyümesi (tarih + veri)
Küreselleşme; turizmin “her yerde olması” ve sınır tanımaz biçimde yayılması nedeniyle turizm tartışmalarında kilit kavramdır. Ünitede dikkat çekilen veri: 1950–2018 arasında uluslararası turist sayısı 56 kat artmıştır.
🧩 Mekânların “yeniden inşası” ve benzeşme
Turizmin küreselleşmesiyle turist çeken bölgeler, gelişmiş bölgelerin “çevresi” gibi yeniden kurgulanabilir: tüketim kalıplarına uygun birbirine benzeyen oteller/plajlar/kumarhaneler, aynı dili kullanan personel vb. örnekler verilir (Akdeniz’in Kuzey Avrupa için, Florida’nın Kuzey Amerika için yeniden biçimlenmesi gibi).
Bu aynı zamanda “farklılık ütopyası” ve “sahici-ötekiliğin yeniden inşası” vaadiyle pazarlanır.
4) Turizm ve Emek: “Hizmet” mi, “hizmetçilik” mi?
👥 Turizm istihdamının yapısı (iyi ve sorunlu yanlar)
Turizm istihdamı; kayıtlı/kayıt dışı, doğrudan/dolaylı/uyarılmış istihdamı kapsar. Sektör; çok farklı yaş ve beceri gruplarına kapı açabilir; kimi durumlarda iş deneyimi, düzenli ücret ve sosyal güvenlik sağlayabilir.
Ama aynı bölüm, turizmin “düzgün iş” üretme kapasitesinin karmaşık olduğunu vurgular: yarı zamanlı–mevsimlik–geçici iş oranları yüksektir.
🔧 Esnekleşme + güvencesizlik (özellikle rekabet baskısında)
Turizmde emek maliyeti kritik olduğu için maliyet düşürme baskısı yüksektir; ekonomik yeniden yapılandırma ve ticaretin serbestleşmesi, turizm/konaklama sektörlerinde emeğin esnekleşmesi ve iş güvencesizliğini artırabilir.
🧳 İş gücü göçü: turizm bölgelerine çekim
Turizm, emek-yoğun doğasıyla iş gücü maliyetlerini yükseltirken aynı zamanda iş gücü göçünü çeker; becerilerin kolay aktarılması ve bazı işlerin kolay öğrenilmesi hareketliliği artırır.
Mevsimlik işçi göçleri zamanla kalıcılaşarak destinasyonun demografik yapısını değiştirebilir; örnek olarak İspanya Costa Brava veya Güney Fransa Languedoc-Roussillon gibi bölgelerde turizmin göç üzerinde etkisi verilir.
5) Sınav için “altın kavramlar”
-
Merkez–Çevre / Bağımlılık: Eşitsiz değişim ve kontrol ilişkileri.
-
Çok uluslu şirketler: Turizm ürününü kurma–pazarlama gücü.
-
Sızıntı (Leakage): Döviz girdisinin ithalat/yabancı yatırım üzerinden geri çıkması.
-
İthalat çarpanı: Turist talebi için yerel ekonomi dışından mal/hizmet alımı.
-
Küreselleşme: Turizmin yayılması; 1950–2018’de turist sayısında 56 kat artış.
-
Mekânsal benzeşme + “farklılık” pazarlaması: Akdeniz/Florida örnekleri, “sahici ötekilik” vaadi.
-
Turizm emeği: Mevsimsellik, geçicilik, güvencesizlik, iş gücü göçü.
