Türk Tarihi ve Kültürü

🧭 Orta Asya – Kültür Çevreleri ve Yaşam

• Orta Asya’nın bilinen en eski kültür çevrelerinden biri Anav kültürüdür.

• Karasuk kültürü, erken dönem metal işçiliğiyle (tunç/erken demir geçişi) öne çıkan bir kültür çevresidir. 

• Türklerin göçebe yaşam sürmesinin başlıca nedenleri:

  • Orta Asya ikliminin sertliği, kuraklık ve şiddetli kışlar

  • Yağışların yetersizliği → tarımın sınırlı kalması

  • Otlak arama zorunluluğu (hayvancılık)

  • Karın uzun süre kalkmaması / mera sıkıntısı

  • Yaz–kış iklim farkına bağlı mevsimlik hareketlilik

🧳 Orta Asya’dan Göçlerin Nedenleri

• Kuraklık, şiddetli kışlar

• Nüfus artışı ve toprak yetersizliği

• Hayvan hastalıkları

• Boylar arası mücadeleler

• Göçler sayesinde Türk kültürü farklı bölgelere taşınmış; bazı topluluklar gittikleri coğrafyalarda kültürel olarak erimiştir.

• Orta Asya’da kalan boylar da büyük siyasi birlikler kurabilmiştir.

🐎 Hunlar ve Bozkır Siyaseti

• Büyük Hun Devleti, ders anlatımında “ilk büyük bozkır devleti” olarak öne çıkar.

• Büyük Hunların bilinen erken hükümdarlarından biri Teomandır.

• Çin Seddi, kuzey bozkır topluluklarına karşı savunma amacıyla farklı dönemlerde parça parça inşa edilip güçlendirilmiştir. 

• Büyük Hunların güçlü dönemlerinden biri Mete Han dönemi olarak anlatılır.

• Oğuz Kağan – Mete Han eşleştirmesi bazı anlatılarda geçse de destanî/yorumlu bir ilişkilendirmedir; “kesin tarihsel eşitlik” gibi yazılmaz.

• Türklerin anayurdu olarak Altay Dağları kabul edilir.

🏛️ Göktürkler ve Devlet Teşkilatı

• Göktürk Kağanlığı, “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk siyasi teşkilattır.

• Göktürk devletinin kurucusu Bumin Kağan‘dır; 552’de hakanlık kurduğu kabul edilir.

• Başkent Ötüken olarak verilir.

• Batı kanadın idaresi kardeşi **İstemi Yabgu**ya bırakılmıştır.

• En güçlü dönemlerden biri Mu-kan Kağan dönemi olarak anlatılır.

• Eski Türklerde:

  • Ülke = ulus, vatan = yurt

  • Sınır = yaka

  • Ülke, hükümdar ailesinin mülkü değil, milletin ortak toprağı anlayışıyla değerlendirilir.

  • Yargıçlar “yargan” olarak anılır; töre hükümlerini uygular.

☪️ İslamiyet’e Geçiş ve İlk Türk-İslam Eserleri

• Türklerin İslamiyet’e geçiş süreci Talas Savaşı sonrası hız kazanmıştır.

• “İlk Müslüman Türk devleti” bilgisi derslerde çoğunlukla İtil (Volga) Bulgarları olarak verilir.

• Karahanlı Devleti:

  • Kurucu: Bilge Kül Kadir Han

  • Türkçeyi resmî dil olarak kullanma vurgusu Karahanlılarla ilişkilendirilir.

• Yusuf Has Hacip – Kutadgu Bilig: siyasetname/öğüt geleneğinde, ahlaki-siyasi nasihat eseri.

• Kaşgarlı Mahmut – Divan-ı Lügati’t-Türk: Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış ilk büyük Türkçe sözlük.

• Hoca Ahmet Yesevi – Divan-ı Hikmet: ilk Türk tasavvuf edebiyatı eserleri arasında gösterilir.

• Edip Ahmet Yükneki – Atabetü’l-Hakayık: ahlaki öğüt kitabı niteliğindedir.

🏰 Selçuklular ve Anadolu’nun Türkleşmesi

• Büyük Selçuklu Devleti kurucusu **Tuğrul Bey**dir.

• Malazgirt Savaşı, Selçuklu hükümdarı Alparslan ile Bizans imparatoru Romen Diyojen arasında yapılmıştır; Anadolu’nun kapılarını Türklere açtığı kabul edilir.

• Malazgirt sonrası Anadolu’da İlk Türk Beylikleri:

  • Saltuklular, Danişmentliler, Mengücekliler, Artuklular

• Anadolu’nun ilk medresesi olarak Yağıbasan Medresesi (Danişmentli) verilir.

• Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası Mengüceklilere aittir; taş işçiliği ve taçkapılarıyla çok ünlüdür; UNESCO listesinde yer alır.

• Anadolu Selçuklu Devleti başkenti Konya‘dır.

• İlk hükümdar olarak Kutalmışoğlu Süleyman Şah verilir.

• En parlak dönem vurgusu: Alaaddin Keykubad.

• Önemli eserler:

  • Alaeddin Camii

  • Ticaret yolları için kervansaraylar; en büyüklerden: Aksaray Sultan Hanı

  • Mevlana Dergâhı

• Kösedağ Savaşı, Anadolu Selçuklu Devleti’nin zayıflama/yıkılış sürecini hızlandırmıştır.

• Karamanlılar, Türkçeyi resmî dil ilan eden ilk beylik olarak verilir.

🏰 Osmanlı: Kuruluş – Klasik Dönem – Yenileşme

• Osmanlı Devleti kurucusu **Osman Bey**dir.

• Kuruluş merkezleri: Söğüt ve Domaniç

• İlk başkent: Bursa

• İlk medrese: İznik Orhan Gazi Medresesi

• Orhan Bey, ilk düzenli ordu (yaya–müsellem) vurgusuyla anılır.

• İlk deniz gücünün çekirdeği: Karesi Beyliği donanması.

• Yıldırım Bayezid, Anadolu Türk siyasi birliğini kurma hedefiyle öne çıkar.

• Ankara Savaşı: Timur – Yıldırım Bayezid.

• Fatih Sultan Mehmed, 1453’te İstanbul’u fethetti; Ayasofya camiye çevrildi.

• Ayasofya’yı yaptıran Bizans imparatoru: Justinianus.

• Kanuni Sultan Süleyman dönemi: en geniş sınırlar; Zigetvar seferinde vefat ettiği bilgisi yaygındır.

• Mimari zirve:

  • Mimar Sinan

  • Süleymaniye Camii (İstanbul’daki en büyük eser vurgusu)

  • Selimiye Camii (ustalık eseri)

• Sultanahmet Camii: mimarı Sedefkâr Mehmed Ağa; altı minare vurgusuyla bilinir.

• Denizcilik: Barbaros Hayreddin Paşa.

• Yenileşme/ıslahat başlıkları:

  • Lale Devri: Avrupa tarzı reformların başladığı dönem olarak anlatılır; Patrona Halil İsyanı ile biter.

  • İlk Osmanlı matbaası: İbrahim Müteferrika; basılan ilk eserlerden biri Vankulu Lügati.

  • Nizam-ı Cedid: III. Selim

  • Tanzimat: Tanzimat Fermanı (Abdülmecid dönemi)

  • Islahat Fermanı: azınlık haklarını genişleten düzenleme olarak verilir.

  • II. Abdülhamid – II. Meşrutiyet

🎨 Kültür–Sanat ve Cumhuriyet

• Osmanlı’da ilk resim sergisi: Şeker Ahmet Paşa ile ilişkilendirilir.

• Türk resminde öncü isimlerden: Osman Hamdi Bey.

• Kurtuluş süreci:

  • Kurtuluş Savaşı başlatma liderliği: Mustafa Kemal Atatürk

  • Türkiye Cumhuriyeti: 29 Ekim 1923

  • İlk başkent: Ankara

• Harf Devrimi: 1928

• **İstiklal Marşı: söz Mehmet Akif Ersoy; beste Osman Zeki Üngör

• Kurumlar:

  • Türk Kadınlar Birliği (1924)

  • Türk Tarih Kurumu (1931)

  • Türk Dil Kurumu (1932)

• Anıtkabir mimarları: Emin Onat ve Orhan Arda; müze: Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi

• Cumhuriyet dönemi “ilkler”:

  • İlk kadın doktor: Safiye Ali

  • İlk Türk kadın tiyatro oyuncusu: Afife Jale

  • İlk Türk kadın romancı: Fatma Aliye Topuz

  • İlk kadın ressamlardan: Mihri Müşfik Hanım

• Müzik:

  • Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası ilk müzik kurumu vurgusuyla geçer.

  • Türk Beşleri: Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin, Hasan Ferit Alnar, Ahmed Adnan Saygun, Necil Kazım Akses.

🗿 Anadolu Arkeolojisi ve Önemli Yerler

• Göbeklitepe: dünyanın en eski anıtsal tapınak alanlarından; piramitlerden binlerce yıl daha eski (“yaklaşık 7 bin yıl”).

• Çatalhöyük: Neolitik dönemin en gelişmiş büyük yerleşmelerinden; evlere girişin çatıdan olması vurgulanır.

• Anadolu’da yazı ve ticaret:

  • Anadolu’da Asur ticaret kolonileriyle yazının yaygınlaştığı anlatılır; Kültepe tabletleriyle ünlüdür.

• Hititler:

  • Hattuşa başkent; UNESCO Dünya Mirası listesinde.

  • Kadeş Antlaşması kil tabletleri “Dünya Belleği” vurgusuyla anılır.

• Frig–Lidya–Troya:

  • Frigler: Gordion Düğümü ve Midas Anıtı

  • Sardes: Lidya başkenti; paranın ilk basımı vurgusu

  • Troya: İlyada ile ilişkilidir; Homeros adıyla anılır.

• Ege ve Roma mirası:

  • Pergamon: kütüphane ve Zeus Sunağı vurguları; Bergama parşömenle anılır.

  • Efes: Artemis Tapınağı ve Celsus Kütüphanesi

• Tiyatro–mozaik:

  • Aspendos Antik Tiyatrosu: iyi korunmuş Roma tiyatrolarından

  • Zeugma: mozaikleriyle ünlü (Fırat Nehri kıyısı vurgusu)

• Kapadokya:

  • Kapadokya: kaya kiliseleri ve yeraltı şehirleri

  • Göreme Açık Hava Müzesi, Karanlık Kilise, Tokalı Kilise, Derinkuyu Yeraltı Şehri

• Likya hattı:

  • Myra: Aziz Nikolaos ile ilişki

  • Likya Yolu

  • Xanthos: Likya Birliği başkenti vurgusu