1) Erzurum Ulu Camii (Atabey Camii)
- Dönem / yaptıran: Saltuklular, 1179; Saltuklu Emiri Nasreddin Aslan Mehmet adına yapılır.
- Mimariyi bir cümlede özet: Anadolu’daki erken dönem “çok ayaklı cami” tipinin güçlü örneklerinden; harim mihraba dik 7 sahınlı düzenle kurulur.
- Sahada neye bakılır? Kalın payelerle taşınan geniş iç mekân ve üst örtüdeki farklı tonoz/kubbe çözümleri (erken Türk-İslam yapı tekniğini iyi gösterir).
2) Çifte Minareli Medrese (Hatuniye)
- Önem: Erzurum’un “sembol” yapısı; anıtsal taçkapısı ve çifte minaresi ile tanınır.
- Tarihçe notu (netlik): Kitabesi olmadığı için yapım tarihi kesin değildir. Genellikle 13. yy sonları / İlhanlı dönemi aralığında tarihlenir; “Hatuniye” adı da buradan gelir (Hundi Hatun / Padişah Hatun atıfları geçer).
- Plan: İki katlı, açık avlulu–dört eyvanlı medrese şemasıyla anlatılır.
- Ayırt edici detay: Minarelerdeki firuze renk çini kakmalı tuğla süsleme vurgulanır (bir kısmı tahrip olsa da anlatımda hep geçer).
3) Yakutiye Medresesi (Türk-İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi)
- Dönem / yaptıran: İlhanlı döneminde, Sultan Olcayto zamanında 1310; banisi olarak Cemalettin Hoca Yakut(Yakut Gazani) adı geçer.
- Bugünkü işlev: Uzun süredir müze olarak kullanılır (Türk-İslam eserleri ve etnografya).
- Mimari karakter: Kapalı avlulu medrese tipinde, dengeli kütle ve iri motifli taş süslemeleriyle Erzurum’un en gösterişli yapılarından sayılır.
4) Üç Kümbetler (Emir Saltuk Kümbeti dâhil)
- Nedir? Yan yana üç anıt mezar (kümbet) grubudur; en büyüğü Emir Saltuk Kümbeti olarak bilinir.
- Tarihçe notu: Kitabe yok; bu yüzden tarihleme yaklaşık verilir. Resmî anlatımlarda Emir Saltuk kümbetinin Saltuklu atabeylerinden İzzeddin Saltuk ile ilişkilendirildiği ve 12. yy sonu–13. yy bandında değerlendirildiği belirtilir.
- Sahada ayırt edici şey: Özellikle Emir Saltuk Kümbeti’nde sekizgen gövde, yüksek kasnak ve taş işçilik; nişlerde/kuşaklarda hayvan figürlü kabartmalar gibi detaylar dikkat çeker.
5) Erzurum Müzesi (Arkeoloji ağırlık + etnografya)
- Kısa tarihçe: Müze faaliyeti şehirde 1940’larda başlar; güncel anlatımlarda müzenin 2021’den itibaren yeni binasında hizmet verdiği belirtilir.
- Ne görürsün? Erzurum ve çevresinden gelen arkeolojik eserler, etnografik eserler, sikkeler, ayrıca farklı koleksiyon başlıkları (mühür, fosil vb.) müze teşhirinde yer alır.
6) Taşhan (Rüstem Paşa Kervansarayı)
- Dönem / yaptıran: 1561; Kanuni’nin sadrazamı Damat Rüstem Paşa tarafından yaptırılan Osmanlı kervansarayı (Taşhan adıyla anılır).
- Ne olarak yaşar? Çarşı dokusu içinde, günümüzde genelde dükkân/atölye kullanımıyla (özellikle oltu taşı vb.) ziyaret edilir.
7) Aziziye Tabyası (Aziziye Tabyaları)
- Neden yapılmış? Erzurum–Kars yolunun geçtiği Hamamderesi hattını kontrol etmek için, Sultan Abdülaziz döneminde 1867–1872 arasında inşa edildiği verilir.
- Tarihi bağlam: 93 Harbi (1877–1878) sırasında tabyalar kritik savunma hattıdır; Aziziye baskını anlatısı burada bağlanır.
- Sahada ne görürsün? Üç tabyanın güney-kuzey doğrultusunda dizildiği ve “C” plan mantığıyla kurgulandığı bilgisi sık anlatılır.
