🔥 Isı Değişiklikleri, Donma ve Yanıklarda İlkyardım – Özet Notlar
Bu metin, “Isı değişiklikleri” başlığındaki donma, hipotermi ve yanıklar konusunu sınav mantığına uygun ama anlatı şeklinde toparlar. Okuyan biri, soruları görmeden de temel mantığı kavrayabilir.
1️⃣ Vücut Isısı ve Hipotermi (Isı Düşmesi)
İnsan bedeninin normal ısı aralığı yaklaşık 36–37 °C’dir; ortalama 37 °C alınır. 35 °C’nin altına düşmesi ise hipotermi (ısı düşmesi) olarak adlandırılır.
❄️ Hipotermi neden olur?
- Soğuk havada uzun süre kalma
- Soğuk suya düşme / denizde–gölde uzun süre kalma
- Islak kıyafetle rüzgâra maruz kalma
- Yaşlılar, bebekler, zayıf ve yetersiz beslenen kişilerde daha kolay gelişir
❄️ Belirtiler (derecesine göre değişebilir):
- Titreme, soğuğa aşırı hassasiyet
- Soluk, soğuk ve nemli cilt
- Yorgunluk, dalgınlık, konuşmada yavaşlama
- Nabız ve solunumda yavaşlama
- İleri durumda bilinç kaybı, solunum / kalp durması
🧊 İlkyardımda temel yaklaşım:
- Kişiyi soğuk ortamdan uzaklaştırmak, mümkünse kapalı ve sıcak bir ortama almak
- Islak kıyafetleri çıkarmak, kuru giysi ve battaniyeye sarmak
- Bilinci açık ise ılık içecekler verilebilir (alkol ve sigara kesinlikle verilmez)
- Hareketleri zorlamadan, yavaş ısıtmak; direkt çok sıcak su, soba, kaloriferle şok ısıtmadan kaçınmak
- Bilinç kapalıysa veya solunum yoksa:
- Hava yolunu açmak,
- Solunumu ve nabzı kontrol etmek,
- Gerekirse temel yaşam desteğine (kalp masajı + suni solunum) başlamak
- Her durumda 112’yi aramak, profesyonel yardım istemek
2️⃣ Donuk (Soğuk Yaralanması) ve Dereceleri
Donuk, özellikle el–ayak parmakları, kulak, burun gibi uç bölgelerde aşırı soğuğa maruziyet sonucu doku hasarı oluşmasıdır.
🌨️ Donuk dereceleri genel olarak 3 dereceye ayrılır:
- 1. derece donuk
- Cilt soluk, sonra kırmızı ve hafif şiş görünür.
- Karıncalanma, yanma hissi olabilir.
- Genelde kalıcı hasar bırakmadan düzelir.
- 2. derece donuk
- Cilt daha soluk / beyaza yakın olabilir.
- Şişlik belirginleşir, içi sıvı dolu kabarcıklar (büller) oluşabilir.
- Ağrı daha fazladır, iyileşme süreci uzar.
- 3. derece donuk
- Cilt morumsu, mavimsi, gri veya siyaha yakın görünebilir.
- Duyu kaybı olabilir, bölge sert ve “mum gibi” hissedilebilir.
- Ciddi doku ölümü riski vardır; organ kaybına kadar gidebilir.
🧊 Donukta ilkyardım:
- Kişiyi ve donuk bölgeyi soğuktan uzaklaştırmak
- Donan bölgeyi ovalamamak, vurup çarpmamak, karla ovalamamak
- Mümkünse ılık (sıcağa yakın olmayan) suya daldırarak kontrollü ısıtmak
- Kuru, temiz bezle sarıp sabit tutmak
- Sigara içiyorsa engellemek (damarları daha da daraltır)
- Gecikmeden sağlık kuruluşuna yönlendirmek
3️⃣ Yanıklar ve Deride Sınıflandırma (Dereceleri)
Yanık, derinin veya daha derin dokuların ısı, kimyasal madde, elektrik, radyasyon, sürtünme vb. ile hasar görmesidir.
Deride oluşturduğu hasar derinliğine göre yanıklar genelde:
- 1. derece,
- 2. derece,
- 3. derece
olarak sınıflandırılır. (Bazı kaynaklar 4. dereceyi de ekler, ancak temel ilkyardım düzeyinde 3 derece bilmek çoğu zaman yeterlidir.)
🔥 1. derece yanık (yüzeysel)
- Sadece derinin en üst tabakası (epidermis) etkilenir.
- Kızarıklık, hafif şişlik, ağrı vardır; kabarcık yoktur.
- Hafif güneş yanıkları tipik örnektir.
🔥 2. derece yanık (kısmi kalınlık)
- Derinin hem dış tabakası hem de alt tabakanın bir kısmı etkilenir.
- Kızarıklık + kabarcık (bül) + yoğun ağrı vardır.
- Su dökülmesi, çay–kahve çarpması, sıcak buhar gibi durumlarda sık görülür.
🔥 3. derece yanık (tam kalınlık)
- Derinin tüm tabakaları, bazen alttaki yağ–kas yapıları etkilenebilir.
- Cilt kömürleşmiş, beyazımsı, kahverengi, gri görünebilir; çoğu zaman ağrı azdır (sinir uçları da yanmıştır).
- En ağır ve en tehlikeli yanık derecesidir; hayati tehdit ve ciddi komplikasyon riski taşır.
4️⃣ Yanıkların Nedenlerine Göre Çeşitleri
Yanıklar neden olan etken açısından da sınıflandırılır:
🧊 / 🔥 Fiziksel yanıklar
- Sıcak sıvı, buhar, alev yanıkları (termal yanık)
- Sürtünme yanıkları (örneğin halıya sürtünme)
- Güneş yanıkları (UV ışınları)
- Aşırı soğukla doku hasarı (soğuk yanığı / donuk görünümü)
🧪 Kimyasal yanıklar
- Asit ve bazlar (örneğin lavabo açıcılar, sanayi kimyasalları)
- Çözücüler, boya sökücüler vb.
⚡ Elektrik yanıkları
- Elektrik akımının giriş–çıkış noktalarında görülen yanıklar
- Ciltte küçük bir alan yanmış gibi görünse de, iç dokularda çok daha ağır hasar olabilir.
Radyasyon, sürtünme gibi etkenler de fiziksel gruba dâhil edilir; asit/alkali yanıkları ise kimyasal yanık olarak ayrı bir gruptur.
5️⃣ Derinin Görevi ve Yanıkta Enfeksiyon Riski
🩹 Sağlam deri, vücudu dış ortama karşı koruyan en büyük organdır:
- Mikropların (bakteri, virüs, mantar) vücuda girmesini engeller
- Sıvı–ısı dengesini düzenlemeye yardımcı olur
- Duyu ve dokunma algımızın önemli kısmını sağlar
Deride yanık, kesik, donuk gibi bir hasar oluştuğunda:
- Mikropların giriş kapısı açılır
- Enfeksiyon riski artar
- Ağır ve geniş yanıklarda sıvı–ısı kaybı, şok, organ yetmezliği riski ortaya çıkar
Bu nedenle yanık bölgeler mümkün olduğunca temiz tutulmalı, steril/temiz örtülerle kapatılmalı ve gereksiz temas–kirlenmeden korunmalıdır.
6️⃣ Yanıklarda Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler
✅ YAPILMASI GEREKENLER
- Isı kaynağını uzaklaştırmak (alevi söndürmek, sıcak sıvıdan uzaklaştırmak vb.)
- Yanık bölgeyi en az 15–20 dakika süreyle serin (soğuk olmayan) su altında tutmak
- Sıkı takıları (yüzük, bilezik, saat, ayakkabı) şişlik olmadan önce çıkarmak
- Temiz, mümkünse steril bir bez veya yanık örtüsü ile gevşekçe kapatmak
- Özellikle geniş ve derin yanıklarda, yüz–el–genital bölge yanıklarında, çocuk ve yaşlılarda mutlaka 112’yi aramak
🚫 YAPILMAMASI GEREKENLER
- Diş macunu, yoğurt, salça, krem, yağ vb. maddeleri yanık üzerine sürmek
- Yanık bölgeyi buz kalıbıyla direkt temas ettirmek (dokuya zarar verebilir)
- Oluşan kabarcıkları patlatmak
- Yanık derecesini bilmeden, ilkyardımcı yetkisi yokken ilaç / morfin / enjeksiyon yapmak
- Alev alan kişinin koşmasına izin vermek (alevi büyütür); bunun yerine:
- “Dur–Yat–Yuvarlan” prensibiyle alevi boğmak daha doğrudur.
7️⃣ Elektrik Yanıklarında Ek Önlemler
Elektrik yanıkları, ciltte küçük bir iz bıraksa bile, iç organlarda ve kalpte ciddi etkiler yaratabilir.
⚡ İlkyardımda sıraya dikkat:
- Önce elektrik akımını kesin (sigortayı indirmek, fişi çekmek vb.).
- Islak zeminde veya metal yüzeyde çıplak elle kesinlikle dokunmayın.
- Akım kesilmeden kişiye yaklaşmak, ilkyardımcıyı da çarpabilir.
- Akım kesildikten sonra:
- Bilinç, solunum, nabız kontrol edilir,
- Gerekirse temel yaşam desteğine başlanır,
- Giriş–çıkış yanıkları temiz, kuru bir örtüyle kapatılır,
- Mutlaka sağlık kuruluşuna gönderilir (kalp ritim bozukluğu riski).
Kısa Özet 🎯
- Normal beden ısısı ≈ 36–37 °C, 35 °C altı hipotermidir.
- Donuklar, doku hasarının şiddetine göre 3 derece hâlinde sınıflandırılır.
- Yanıklar derideki hasara göre 1., 2. ve 3. derece olarak ayrılır; en ağır olanı 3. derecedir.
- Asit–alkali yanıkları kimyasal, sıcak–soğuk–güneş–sürtünme–elektrik gibi etkenler fiziksel yanık grubundadır.
- Deri sağlamken mikroplara karşı bariyerdir; hasar görürse enfeksiyon, sıvı–ısı kaybı ve şok riski artar.
- Yanıklarda serin suyla soğutma, temiz örtme, kimyasal sürmeme, kabarcıkları patlatmama temel ilkelerdendir.
- Elektrik yanığında ilk iş akımı kesmek, sonra ABC değerlendirmesi yapmaktır.
- Şiddetli donuk, yaygın–derin yanık, bilinç kaybı veya solunum problemi olan her durumda 112 acil yardımdevreye sokulmalıdır.
⛑️ Bu çerçeveyi oturttuğunda, “ısı değişiklikleri, donma, yanık” başlığındaki hemen hemen tüm ilkyardım sorularını çok daha rahat yorumlayabilirsin.
