🦴 Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlkyardım – Sınav Odaklı Özet Notlar
Bu metin, “kırık–çıkık–burkulma” konusunu, ilkyardım bakış açısından sınavda ihtiyacın olacak temel başlıklarla özetler. Soruların çoğu tanım, belirti ve doğru ilkyardım uygulaması etrafında döner.
1️⃣ Temel Tanımlar
🦴 Kırık (Fraktür)
- Kemiğin kısmen ya da tam olarak bütünlüğünün bozulmasıdır.
- Saç, çatlak, tam kırık, parçalı kırık gibi çeşitleri olabilir.
- Kapalı kırık: Deri bütünlüğü bozulmamıştır.
- Açık kırık: Kırık uçları deriyi yırtmış, yara ve enfeksiyon riski vardır.
🦿 Çıkık (Lüksasyon)
- Bir eklemde, eklem yüzeylerinin normal pozisyonlarını kaybedip ayrılmasıdır.
- Yani kemikler eklemde birbirine temas etmesi gereken normal yerlerinden “çıkmış”tır.
- Genelde şiddetli travma, düşme, çarpma ile oluşur.
🦶 Burkulma (Distorsiyon)
- Eklem çevresindeki bağ, kapsül ve yumuşak dokuların ani dönme–gerilme–çekilme sonucu zorlanması veya kısmen yırtılmasıdır.
- Kemiğin bütünlüğü bozulmaz, ancak bağ dokuları zarar görür.
2️⃣ Kırık–Çıkık–Burkulmanın Ortak Belirtileri
Bu üç durumda da benzer belirtiler görülebilir; sınavda bunların ortak–ayırt edici tarafları yoklanır.
🔍 Ortak belirtiler:
- 🟥 Ağrı (hareketle artar)
- 🟠 Şişlik, ödem
- 🟣 Morarma (hematom)
- 🧊 Hareket kısıtlılığı veya hareketle şiddetli ağrı
- 🧍 Şekil bozukluğu (özellikle kırık ve çıkıkta daha belirgindir)
Kırığa Özgü Önemli Noktalar
- Kemik uçlarının birbirine sürtünmesine bağlı krepitasyon (çıtırtı hissi/sesi) olabilir.
- Kırık bölgede anormal hareket (olmaması gereken yönde oynama) hissedilebilir.
- Açık kırıkta kemik uçları dışarı çıkabilir, ciddi kanama olabilir.
Çıkığa Özgü Önemli Noktalar
- Eklem normal şeklini kaybetmiş, çıkık olan taraf kısalmış veya uzamış görünebilir.
- Eklem hareketi neredeyse hiç yapılamaz, yaptırmaya çalışmak şiddetli ağrı verir.
- Çevre sinir ve damarlar etkilenmişse:
- Uyuşma, karıncalanma,
- Nabız alınamama (özellikle büyük eklemlerde) görülebilir.
Burkulmaya Özgü Önemli Noktalar
- En sık ayak bileği, diz, el bileği gibi eklemlerde görülür.
- Eklemin etrafında:
- Şişlik,
- Morarma,
- Hareketle ağrı vardır.
- Kırık veya çıkığa göre deformite genellikle daha hafiftir; ama ağır burkulmalarda ayırmak zor olabilir.
3️⃣ Genel İlk Yardım Amaçları
🩹 Kırık, çıkık ve burkulmalarda ilkyardımın temel amaçları:
- 🧠 Damar, sinir ve dokuların daha fazla zarar görmesini önlemek
- 🩸 Kanamayı kontrol altına almak (özellikle açık kırıklarda)
- 🧊 Şişliği ve ağrıyı azaltmak
- 🚫 Yaralı bölgenin hareketini engellemek
- 🏥 Kişiyi, mümkün olan en güvenli şekilde sağlık kuruluşuna ulaştırmak
4️⃣ Kırıklarda İlkyardım
🔺 Kırık şüphesi bile varsa, kırık varmış gibi davranılır.
Yapılması Gerekenler
- Yaralı bölge hareketsiz hâle getirilir (tespit / atelleme).
- Tespit yapılırken:
- Kırık bölgeyi üst ve alt eklemiyle birlikte sabitleyecek şekilde atel uygulanır.
- Atel olarak tahta, karton, dergi, mukavva, şemsiye gibi düz, sağlam cisimler kullanılabilir.
- Atel cilde direkt bastırılmadan, araya bez–giysi konularak bağlanır.
- Yaralı bölge kalp seviyesinden yüksekte tutulmaya çalışılır (mümkünse).
- Açık kırıklarda:
- Kanama varsa kontrol edilir (doğrudan bası).
- Kırık uçlarına bastırmadan, steril/temiz bir bezle örtülür.
- Yüzük, bilezik, saat, ayakkabı gibi sıkıştırıcı eşyalar şişlik başlamadan hemen çıkarılır.
Yapılmaması Gerekenler
- Kırığı düzeltmeye, yerine oturtmaya çalışmak ❌
- Ani çekme–bükme hareketleri yapmak ❌
- Açık kırıkta kemik uçlarını içeri itmeye çalışmak ❌
- Gereksiz taşıma, koşturma, sürükleme ❌
Özellikle şüpheli omurga (boyun–sırt–bel) kırıklarında asla eğip bükmemek,
mümkünse hiç oynatmamak en güvenli yaklaşımdır.
5️⃣ Omurga ve Boyun Kırıklarında İlkyardım
🧱 Omurga kırıkları, felç ve ölüm riski taşıyan çok ciddi yaralanmalardır.
Şüphe uyandıran durumlar:
- Yüksekten düşme, başa–boyna ciddi darbe, trafik kazası
- Kaza sonrası el–kol–ayaklarda uyuşma, güçsüzlük, his kaybı
- Boyun ve sırtta şiddetli ağrı, şekil bozukluğu
İlkyardım İlkeleri
- Kişi mümkünse bulunduğu pozisyonda bırakılır, oynatılmaz.
- Mutlaka hareket ettirmek gerekiyorsa:
- Baş, boyun, gövde ve bacaklar aynı eksende tutulacak şekilde, birden çok kişiyle, “blok hâlinde” çevrilir veya taşınır.
- Baş-boyun elle desteklenir, sağa-sola eğilmesine izin verilmez.
- Bilinç ve solunum kontrol edilir, gerekirse temel yaşam desteği uygulanır.
- En kısa sürede 112 aranır.
6️⃣ Çıkıklarda İlkyardım
Çıkıklar çok ağrılı olabilir; kişi “kolumu/eklemi yerine oturt” diye ısrar edebilir. İlkyardımcı kesinlikle bunu yapmaz.
Yapılması Gerekenler
- Çıkık olduğu düşünülen eklem hareketsiz hâle getirilir.
- Örneğin omuz çıkığında kol, gövdeye bağlanarak sabitlenebilir (askı–sargı).
- Eklem uygun pozisyonda, sargı veya atelle tespit edilir.
- Şişlik ve ağrıyı azaltmak için soğuk uygulama (havluya sarılı buz vb.) yapılabilir.
- Kişi, ani hareketlerden ve yük taşımaktan korunur.
Yapılmaması Gerekenler
- Çıkığı yerine oturtmaya çalışmak ❌
- Eklemde zorlayıcı hareket yaptırmak ❌
- Sert masaj veya bastırma ❌
Bu tür müdahaleler, eklem kapsülünü, bağları, damar–sinir yapılarını ve kemik uçlarını daha çok zedeleyebilir.
7️⃣ Burkulmalarda İlkyardım – RICE / İSKE Mantığı
Burkulmalarda amaç, ödemi ve ağrıyı azaltmak, eklemi korumaktır.
Klasik yaklaşım, İngilizce RICE (Rest–Ice–Compression–Elevation), Türkçe’ye:
- 🛑 İstirahat: Yaralı eklem kullanılmaz, üzerine basılmaz.
- 🧊 Soğuk uygulama: İlk 24 saatte belli aralıklarla (örneğin 15–20 dk) buz torbası, soğuk jel uygulanabilir. Buz direkt cilde değdirilmez, araya ince bir bez konur.
- 🩹 Sıkı (elastik) bandaj: Hafif sıkıştırıcı bir bandaj, şişliği kontrol altına alır; ama kan dolaşımını kesecek kadar sıkı olmamalıdır.
- ⬆️ Yüksekte tutma: Yaralı bölge kalp seviyesinden biraz daha yukarıda tutulursa, şişlik azalır.
Eklem hareketi çok kısıtlı, üzerine basınca aşırı ağrı varsa veya şekil bozukluğu hissediliyorsa, kırık/çıkık ihtimali göz önünde bulundurulmalı ve mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
8️⃣ Taşıma ve Sevk
- Kırık–çıkık–burkulma durumlarında, kişi gerekmedikçe hareket ettirilmemeli,
- Taşınması zorunluysa, yaralı bölge önce sabitlenmeli,
- Omurga yaralanması şüphesinde, taşıma mutlaka birden fazla kişiyle, düz eksende yapılmalıdır.
Her durumda:
- 📞 112’ye haber vermek,
- Yaralıyı sakinleştirmek,
- Hareketi en aza indirerek uygun sağlık kuruluşuna ulaştırmak temel ilkedir.
Bu özetle tanım–belirti–ilkyardım yaklaşımı netleştiğinde, kırık–çıkık–burkulma konusundaki sınav sorularını çok daha rahat yorumlayabilirsin. 🦴🩹⛑️
